Govoriti o savremenim seobama, broju Srba u svetu, a ne dotachi njihovu genezu, bilo bi nedovoljno. Jedna od bitnih karakteristika istorije srpskog naroda su seobe u druge zemlje. Tako je i seoba Srba u prekomorske zemlje jedna od njihovih najvechih seoba u poslednja tri veka. Seobe Srba u prekomorske zemlje, narocito u Ameriku, ne samo da su najstarije, ekonomski uslovljene, dobrovoljne migracije, vech su i istorijski relativno stabilne, s dugorocnom tendencijom ka rastu i trajnom karakteristikom. U njima je uzeo ucesche veliki broj Srba, iz svih srpskih otadzbinskih teritorija. Dabome, vechina Srba koji danas zive u prekomorskim zemljama ima drzavljanstvo tih zemalja. Uprkos tome, oni su se, od najstarijih doseljavanja pa do danas, samoorganizovali, stvarajuchi svoje nacionalne duhovne, drustvene i politicke asocijacije, pocev od prvih potpornih udruzenja pa do savremenih drustvenih organizacija. Njihovo samoorganizovanje, negovanje etnickog i nacionalnog identiteta doprinelo je, pored ostalog, i odrzavanju veza s Otadzbinom.

Doseljavanje Srba u SAD

U istoriji americke imigracije, i ne samo u njoj, opste je prihvachena podela na tzv. period "stare" imigracije (od 1820, kada su podaci o imigrantima prvi put zabelezeni, pa do kraja osamdesetih godina) i "nove" imigracije u SAD, od pocetka devedesetih godina proslog veka naovamo. Velika vechina srpskog iseljenistva pripada upravo ovoj poslednjoj etapi naseljavanja Severne Amerike.

U literaturi postoji vise pokusaja periodizacije useljavanja Srba u SAD. Debora Pedzit, na primer, doseljavanje Srba u SAD deli u tri razdoblja. Prvi vechi talas je "staro" doseljavanje, koji pocinje oko 1890. godine i traje do Drugog svetskog rata. Drugi talas doseljavanja Srba u SAD obuhvata politicku emigraciju, tj. dolazak raseljenih Srba iz ratom razorene Evrope. I konacno, trechi talas doseljavanja Srba u ovu zemlju obuhvata period od druge polovine sezdesetih godina naovamo (Padgett, 1983).

Sledechi u literaturi opste prihvachenu podelu americke imigracije, na "staru" i "novu", profesor Majkl Boro Petrovich (1980), na primer, useljavanje Srba u SAD grupise u pet karakteristicnih perioda. Prvi obuhvata najranije doseljenike u periodu "stare" imigracije. Drugi, period prvog i najvecheg useljavanja u razdoblju "nove" imigracije (1880-1914). Trechi, pristizanje useljenika u periodu izmedju dva svetska rata (1918-1941). Cetvrti, dolazak raseljenih lica iz Evrope posle Drugog svetskog rata (1945-196 5). Peti, najnovije useljavanje u SAD (od 1965. godine naovamo).

Najranija iseljavanja

Rano doseljavanje Srba u SAD obuhvata period duzi od pola veka, od pocetka do kraja osamdesetih godina XIX veka. Istina, niko sa sigurnoschu ne moze rechi kada i gde su se prvi put Srbi doselili u SAD. Drugim recima, ne postoje pisani tragovi o prvim srpskim iseljavanjima u SAD. Pretpostavlja se, naime, da je na dubrovackim brodovima koji su plovili do americke obale jos tokom XVIII veka, medju mornarima bilo i Srba iz Dalmacije. Nije, medjutim, poznato da su ostajali da zive u Americi. Istrazujuchi ovaj pe riod srpskog iseljenistva u Americi, vladika Sava sumadijski (1994) ukazuje na otkriche Vase Stajicha (1935) da je prvi srpski doseljenik bio izvesni Jovan Miskovich. Miskovich je negde 1740. proveo punih 5 godina u Americi sto znaci da je dosao na ovaj kontinent mnogo pre poznatog Djordja Sagicha. Zvanicno, prvi srpski useljenik stigao je u Ameriku brodom "Delaver", do Filadelfije, septembra 1815. godine. Prema pisanim tragovima, bio je to Djordje Sagich, odnosno kako je u toj zemlji poznat, George Fisher (Pribich, 1967). Sagich-Fiser je rodjen u Austro-Ugarskoj, 30. aprila 1795. godine od roditelja doseljenika iz Srbije koji su dosli u talasu velike seobe Srba pod pritiskom Turaka. Naime, Sagicheva familija se nastanila severozapadno od Budimpeste, u drevni grad Segesfervar, mesto krunisanja madjarskih kraljeva u toku pestogodisnjeg perioda od 1027. godine. Srbi su ovaj grad nazivali Stoni Beograd. Nakon smrti oca, Djordje dolazi u Sremske Karlovce, centar Srpske pravoslavne crkve, gde pohadja gimnaziju i s tice "klasicno" obrazovanje, ucechi pored ostalog nemacki, grcki i latinski, koje mu je kasnije dobro doslo u Americi. Sa osamnaest godina zivota, Djordje Sagich napusta skolu i prelazi u Srbiju 1813. godine, gde se prikljucuje ustanicima u borbi protiv Turaka. Ucestvovao je u borbi za odbranu Beograda. Nakon poraza koji su srpski ustanici pretrpeli, Sagich bezi u Austriju. Proveo je dve godine lutajuchi duz Dunava kao trgovac, da bi se 1815. godine u Hamburgu ukrcao na brod za Filadelfiju.

Stupanje Djordja Sagicha na tlo Amerike moglo bi se oznaciti kao pocetak novije istorije seoba Srba, ovoga puta u SAD. Fiser je, tokom sezdesetogodisnjeg zivljenja na Zapadu, postao vrlo ugledan Amerikanac srpskog porekla. Zvanicno je uvrschen u red istaknutih pionira u Teksasu. Proveo je dvadeset godina u Meksiku i Teksasu, dok je Teksas jos bio meksicka provincija. Kada je Teksas postao nezavisna republika i deo Sjedinjenih Drzava, Fiser je 1829. godine postao meksicki drzavljanin pa se cak ukljucio i u politiku. U Meksiku je bio organizator masonske loze, direktor carine u Galvestonu, sekretar grada San Felipe, carinik u Matamorosu, ratni komesar, vlasnik stamparije i knjizare i urednik novina na spanskom.

Sa uspostavljanjem teksaske nezavisnosti (1836) Dzordz Fiser napusta lojalnost meksickom federalizmu i svoju sudbinu vezuje za teksasku drzavu. Kasnije je postao jedan od vidjenih ljudi Hjustona i kao trgovac i kao advokat. Kada je Kalifornija ustupljena SAD, u vreme zlatne groznice, Fiser se seli u Kaliforniju. Zahvaljujuchi poznavanju Meksikanaca i znanju spanskog jezika, vrlo brzo je postao sekretar zemljisne komisije (1852-1856). Od 1857. do smrti (1873), Dzordz Fiser je obavljao razne javne duznosti u San Fransisku. Bio je i sudija, a i pocasni konzul Grcke u San Fransisku. U znak zahvalnosti zbog njegove podrske borbi za nezavisnost Grcke, kralj Djordje I ga je imenovao za prvog grckog konzula u Kaliforniji, 1870. godine. Na tom polozaju Dzordz Fiser, tj. Djordje Sagich je ostao do smrti.

U Kaliforniji, Fiser je osnovao malu, ali brzo rastuchu koloniju srpskih doseljenika, koja je okupljala i znacajan broj Hrvata, uglavnom iz Dalmacije i sa jadranskih ostrva. Ovi Juzni Sloveni nazivali su sebe "Slavonians". To ime su koristili, kako istice Adam Eterovich (1980), iz najmanje tri razloga. Prvo, mletacke Dalmatince i Bokelje zvali su Sclavone ili Slavs, jos od Venecijanaca, a ne Srbima ili Hrvatima. Drugo, nazive Slavonian ili Sclavonian su koristili Englezi i Amerikanci u tom ranom periodu. Go tovo u svim americkim i engleskim knjigama toga doba korischen je Slavonian, kao izraz za Slovena. I, treche, Juzni Sloveni su se protivili da budu identifikovani kao Austrijanci, Italijani, Turci ili Madjari.

Kada je nekoliko pravoslavnih hrischana 1864. u San Fransisku osnovalo Grcko-rusku-slavonsku pravoslavnu istocnu crkvu kao dobrotvorno drustvo, u kome su Srbi cinili vechinu, sa ciljem da osnuju pravoslavnu crkvu u gradu, Fiser je postao veoma istaknut clan (Petrovich, 1979). Istovremeno, bio je i clan, a i prvi predsednik Ruskog i panslavenskog dobrotvornog drustva osnovanog u San Fransisku 1857. godine.

SAD su, u stvari, prvo i najznacajnije odrediste Srba preko okeana. Do osamdesetih godina XIX veka, seoba Srba u SAD bila je sporadicna. U toj fazi najranijih iseljavanja najpre su se selili pojedinci, a kasnije i manje skupine iz primorskog dela Jugoslaviji (Cizmich, 1981). Vechina doseljenika tog perioda "stare" americke imigracije bila je pismena i naseljavala se, po dolasku u SAD, na farmama. Ti srpski doseljenici ranog perioda ziveli su u prisnim kontaktima sa Hrvatima. Zajedno su osnivali i prva dobro tvorna drustva. Ne moze se sa sigurnoschu rechi koliko se Srba doselilo u SAD do Prvog svetskog rata. Nije vodjena precizna statistika ni u zemljama odakle su se selili, a ni u SAD. Neki istrazivaci koristili su podatke brodskih kompanija, ali ni ti podaci nisu potpuni. Zapravo podaci o iseljenicima iz jugoslovenskih zemalja u SAD nisu pouzdani sve do popisa stanovnistva ove zemlje 1910. godine. Srbi, kao i drugi jugoslovenski narodi, bili su tada registrovani kao Austrijanci, Nemci, Madjari, Italijani, Tur ci zato jer se radilo pretezno o doseljenicima iz "nemackih drzava". Adam Eterovich (1980), u svojim istrazivanjima, otkriva mnoga srpska imena ljudi koji su ucestvovali u americkom gradjanskom ratu 1861-1865. godine. Pominje dosta dobrovoljnih vojnih firmi toga doba koje su Srbi vodili. Imigracione vlasti SAD su pocele da vode evidenciju o useljavanju juznih Slovena tek 1899. godine.

Prema nalazima Adama Eterovicha, Srbi u Americi se prvi put pominju u listu "Podunavka" 5. marta 1848. godine, u clanku S. Popovicha, pod naslovom "Srbi u Americi". Procene Popovicha, sacinjene nakon puta po Americi, pokazuju da je iz Dalmacije i Boke Kotorske doslo u ovu zemlju i to:

u Nju Orleans - 300; u Vasington - 100; u Njujork - 200; u Boston - 100; u Filadelfiju - 160; u Carlston - 30; u Mobil - 120; na Floridu - 200; u Teksas - 250; u Meksiko - 300, i Luisvil - 50.

Prvi doseljenici su se naseljavali u juzne drzave SAD, tada pod Spanijom i Francuskom, a sa otkrichem zlata 1848. godine i u Kaliforniju, na Zapadu. Medju glavnim odredistima srpskih mornara, osobito luckih, bila je luka Nju Orleans, koja se razvila tek posto je Amerika kupila od Napoleona lujzijansku teritoriju (Vujnovich, 1985). Prva znacajnija grupa Srba dolazi u Nju Orleans tridesetih godina proslog veka. To su bili trgovci, lingvisti, moreplovci jadranske obale i Crne Gore - Bokelji, Dalmatinci, Crnogo rci. Obrazovani i sa znanjem vise jezika, lako su se uklapali u novu sredinu i postizali licni uspeh. Malo je bilo siromasnih medju njima.

Kada su otkriveni rudnici zlata, krajem cetrdesetih godina, mnogi Srbi iz Nju Orleansa preselili su se u Kaliforniju. Ovi Srbi su bili statisticki svrstani kao doseljenici iz "nemackih drzava", sve do 1860. godine. Popis stanovnistva iz 1860. godine pokazuje da je iz "nemackih drzava" bilo 1,301.136 osoba, ukljucujuchi i 25.061 lice iz Austrije. Adam Eterovich (1980) procenjuje da je medju 52 hiljade pridoslih ljudi iz Austrije 10-40% bilo drugih nacionalnosti. Rezultati popisa stanovnistva Amerike izmedju 1850. i 1880. godine ukazuju na zakljucak da je manje od 1% stanovnistva otpalo na Srbe i Hrvate. Njih popis nije posebno iskazao vech je prihvachena grupa Slavonaca i Dalmatinaca, pa je vechina svrstana u grupu Austrijanaca.

Godine 1868, Drustvo pravoslavaca dobilo je i pravoslavno groblje, kao i citaonicu koja je sluzila i za okupljanje Srba u San Fransisku. Godine 1870. pojavljuju se i novine u San Fransisku pod nazivom "Slavjanin". U njima su se objavljivali clanci na vise jezika (srpskom, ruskom, francuskom).

U ovom prvom talasu seobe Srba, u Ameriku je stigao i Mihailo Pupin Idvorski, koji je radechi na Kolumbija univerzitetu stekao svetsku slavu kao profesor, naucnik i pronalazac. Pupin je stigao u SAD 1874. godine, kada je u ovoj zemlji broj iseljenika srpskog porekla bio relativno mali, te che, izmedju ostalog, i to kasnije imati znacaja u njegovom angazovanju na organizovanju ove etnicke grupe (Grecich, 1985). Stoga je Pupin ostao u istoriji zabelezen ne samo kao profesor i naucnik, vech kao drustveni radni k i patriota obe domovine, a iznad svega ponos naroda iz kojeg je potekao. Nas narod je neizmerno zaduzio svojim humanizmom i rodoljubljem, osobito zaslugama koje je stekao kao pocasni generalni konzul Srbije u Njujorku, predsednik Srpskog narodnog saveza u SAD, organizator u prikupljanju materijalnih sredstava, opreme i medicinske pomochi, kao i dobrovoljaca iz SAD za Prvi svetski rat, kao i na Mirovnoj konferenciji u Parizu. Za vreme pedesetodnevnog rada u Parizu, Pupin je mnogo doprineo tome da svi clano vi americke delegacije potpuno razumeju jugoslovenske teznje i zelje. Stoga je Pupin svojim licnim poznanstvom s predsednikom Vilsonom i ministrom spoljnih poslova Lansingom, doprineo da se granice Jugoslavije sto povoljnije povuku i da u sastav drzave SHS udju Dalmacija, zapadna Slovenija, deo Slavonije i Baranja i njegov rodni Banat. Mihailo Pupin je zasluzan za afirmisanje jugoslovenskog pitanja pred americkom javnoschu i politicarima, posebno mnogobrojnim kontaktima koje je imao s uglednim licnostima am erickog zivota. Medjutim, njemu je zamereno zbog odredjenih stavova. Valja pomenuti sukob s don Nikom Grskovichem. Taj sukob je dugogodisnji Pupinov saradnik, Pavle Hadzi-Pavlovich, ovako opisao:

"Kada je Amerika usla u rat na strani saveznika, prof. Pupin predlozi Jugoslovenskom narodnom vijechu da se preko Srpskog poslanstva u Vasingtonu zamoli americka vlada da sve svoje vojnike jugoslovenskog porijekla koji budu novaceni za rat upuchuje na Solunski front, da se pod americkom zastavom bore zajedno sa srpskom vojnicima. Medjutim, Don Niko Grskovich izjavi na predlog prof. Pupina da bi se on stideo da podupire i da glasa za takav predlog. Na to se digne prof. Pupin i izjavi da njemu onda nema vise mjesta ovdje i napusti Vijeche" (Bulajich, 1978).

Prvi masovniji talas srpskih doseljenika u SAD (1880-1914)

Pocetkom osamdesetih godina dolazi do brzeg useljavanja Srba u SAD. Oni dolaze u ovu zemlju kao deo masovnog iseljavanja iz juznih i jugoistocnih zemalja Evrope, ciji tokovi polaze iz Italije i velikih multi-nacionalnih imperija - Otomanske, Austro-Ugarske i Ruske, poznati u istoriji prekookeanskih migracija kao "nova imigracija". Najvechi broj srpskih imigranata u SAD, do skora, poticao je upravo iz tog perioda. Kalifornija ostaje jos uvek njihovo najznacajnije odrediste. Srbi u tom delu Amerike organizuju i svoj duhovni i drustveni zivot, kao i svoja dobrotvorna udruzenja, grade crkvu i izdaju svoje prve novine.

Godine 1880. u San Fransisku je osnovano i prvo uzajamno dobrotvorno drustvo Srba u Americi. Bilo je to Srpsko-crnogorsko literarno i dobrotvorno drustvo. Mada kratkog veka, prve srpske novine stampane u Americi javljaju se u San Fransisku 1893. godine. To su "Srbin Amerikanac", koje uredjuje Bozo Gopcevich, i "Sloboda", ciji je urednik Spiro Radulovich (Bokelj). Rec je, u stvari, o pionirima srpskog novinarstva u Americi. Potom se javlja Veljko Radojevich koji izdaje u San Fransisku, krajem XIX veka, list "Srpska nezavisnost".

Neposredno pred katastrofalni zemljotres 1906. godine u San Fransisku, srpski list "Sloboda" je procenio da je u San Fransisku bilo oko dve hiljade Srba i to vechinom iz Boke Kotorske i Hercegovine. Posle zemljotresa i pozara koji je njime izazvan, srpska kolonija se osipa. Najvechi broj Srba prelazi u Oklend i u druge delove predgradja San Fransiska (Vucinich, 1981).

Tri godine kasnije, Srpsko-crnogorsko literarno i dobrotvorno drustvo spaja se sa Srpskim dobrotvornim drustvom "Zmaj", osnovanim 1904. godine u San Fransisku, te u toku Prvog svetskog rata broji preko 600 clanova. Drustvo je pred kraj Prvog svetskog rata promenilo ime u Prvo srpsko dobrotvorno drustvo, a 1939. mu se pridruzilo 39 clanova koji su jos bili u Srpskom dobrotvornom drustvu Angels Camp - osnovanom 1893. Godine 1902, Srbi u San Fransisku organizuju Srpski klub, drustvenu, kulturnu i atletsku orga nizaciju. U toku balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, Srpski klub postaje organizacija Soko, pa mnogi njeni clanovi odlaze na evropska ratista kao dobrovoljci da se bore na strani srpske i crnogorske vojske.

I prva srpska pravoslavna crkva Sveti Sava sagradjena je 1894. godine u Dzeksonu u Kaliforniji. Najvechu zaslugu za gradnju crkve imao je otac Sebastijan Dabovich, prvi srpski svestenik rodjen u Americi (San Fransisko), 1863. godine. Naime, na njegovu inicijativu odluka o izgradnji crkve doneta je 1893. godine u kuchi gospodje Helen Dragovich. Prvi donator je bila lokalna rudarska kompanija "Canada Co." (Karlo, 1984). Osnivaci Srpske pravoslavne crkve, na celu sa ocem Sebastijanom Dabovichem, bili su Milan Kurilich, Milos Dragulovich, Savo Lakonich, Simo Dragomanovich, Todor Kurilich, Risto Kurilich, Nikola Dragulovich, Tripo Vasiljevich, Savo Savich, Andrija Vuckovich i Tripo Kurilich.

Srpske crkve su kasnije nicale svuda po SAD, gde su se nastanjivali Srbi. Duhovni zivot Srba u SAD pocinje da se, dakle, organizuje ranih devedesetih godina proslog veka. Naime, popis od 1890. godine nije zabelezio nijednu srpsku crkvenu organizaciju, vech jednu rusku i jednu grcku, kojima su u to vreme i Srbi pripadali. U svom izvestaju o religijskim telima za 1906. godinu, Biro za popis SAD navodi deset srpskih pravoslavnih parohija sa ukupno 15.742 clana. Deset godina kasnije, Biro za popis SAD registruj e 12 srpskih crkvenih organizacija, sa 14.301 clanom, sto znaci 1.441 clan manje nego u 1906. godini. Taj pad od 9,2% je, od strane Biroa za popis, objasnjen kao rezultat odluke mnogih Srba da se vrate u svoju Otadzbinu, da se vrate u svoju zemlju i odu u rat za oslobodjenje. Iste godine, oktobra 1916, na skupstini srpskog pravoslavnog svestenstva, pomenuto je da postoji 28 parohija sa svestenikom i pet bez njih (Vrga, 1975).

Daleko najvechi broj Srba se uselio u SAD u periodu od 1880. do 1914. godine. Oni su dosli kao deo masovnog iseljavanja sa teritorija jugoistocne Evrope. Rec je o mladichima iz juznoslovenskih drzava koje je nemastina feudalnog i polufeudalnog drustva naterala na daleki put. Njih je zeleznica vodila do velikih pomorskih luka Rijeke, Trsta, Hamburga, Bremena, Roterdama itd. Pored ekonomskih nedacha bilo je i drugih motiva - bezanje od sluzenja u carskoj vojsci i slicno. Bili su to uglavnom nepismeni i neobra zovani mladi ljudi koji su otisli s namerom da nesto zarade i da se vrate. Veliki broj Srba, u iscekivanju povratka kuchi nije se zenio. U ovom razdoblju najvechi broj srpskih useljenika u SAD prihvata se rada u rudnicima i fabrikama, osobito u crnoj metalurgiji. Stoga su, makar i pasivno, bili upucheni, na pristupanje sindikatima i radnickom pokretu.

Koliko je Srba doslo u SAD, u tom najdinamicnijem periodu doseljavanja, tesko je utvrditi. Zato su se istrazivaci u najvechem broju slucajeva sluzili procenama. Jer, sve do 1899. godine u americkim imigracionim statistikama svi doseljenici iz Austro-Ugarske bili su razvrstani kao Austrijanci i Madjari, zavisno od toga iz kojeg su dela dvojne monarhije dosli.

Godine 1899. u americkim imigracionim statistikama useljenici su razvrstani po kriterijumu "rase ili naroda" (Petrovich, 1982). Pri popisu stanovnistva SAD koji je izvrsen 1910. godine ucinjen je hrabar napor - po Majklu Boru Petrovichu - da se svi u inostranstvu rodjeni belci klasifikuju po zemlji porekla i po maternjem jeziku. Ali, pri tome, bilo je mnogo gresaka te ni taj popis nije dao pravu sliku srpskog iseljenistva u SAD. Imigracione vlasti su u periodu od 1899. do 1924. godine, iz neznanja ili ravno dusnosti, pripadnike juznoslovenskih naroda, potpuno proizvoljno delili u tri grupe: a) Bugari, Srbi i Crnogorci; b) Hrvati i Slovenci i, v) Dalmatinci, Bosanci i Hercegovci. Ovakva "zlosrechna smesa zemalja, nacionalnosti i pokrajina posebno je pogodila klasifikaciju srpskih useljenika, jer su Srbi mogli da budu razvrstani u bilo koju od te tri grupe" (Petrovich, 1982).

Iz imigracione statistike SAD, za period 1899-1914. godine, moze se zakljuciti da je za tu deceniju i po u SAD pristiglo ukupno 650.454 juznih Slovena, ukljucujuchi 142.441 Bugara, Srba i Crnogoraca. Razume se, to ne daje pravu sliku o ukupnom broju Srba koji su se doselili u SAD. Jer, problem je sto Srbi i Hrvati imaju isti knjizevni jezik, te je data zajednicka kategorija kao "srpsko-hrvatski". U popisu je registrovano 105.669 belaca rodjenih u inostranstvu i ukupno 129.234 belaca (ukljucujuchi i lica iz mesovitih brakova) kojima je srpsko-hrvatski maternji jezik. Od toga ukupnog broja samo 5.191 lice je rodjeno ili poreklom iz Srbije.

Posto je od ukupnog broja belaca inostranog porekla koji govore srpsko-hrvatski, 30.547 lica (27.209 rodjenih u inostranstvu, tj. u juznoslovenskim zemljama, a 4.321 u Srbiji) navelo da govore srpski ili crnogorski, sledi zakljucak da je od ukupnog broja lica ciji je maternji jezik bio srpsko-hrvatski 23,6% bilo etnickih Srba (ukljucujuchi i Crnogorce), dok je 76,4% bilo Hrvata.

"Americki Srbobran" je u jesen 1907. godine pisao da je do tada u SAD doslo preko 150 hiljada Srba. Pisac Ceda Pavich je 1911. objavio da se u SAD nalazi izmedju 120 i 150 hiljada Srba. Milan Jevtich i Pero Slijepcevich bili su umereniji. Njihove procene su bile blize rezultatima americkog popisa. Pero Slijepcevich (1917) je procenio da Srba ima izmedju 66 i 81 hiljade. Najvise ih je doslo sa teritorija Hrvatske (25.000 - 30.000), zatim Bosne i Hercegovine (20.000 - 25.000), Vojvodine (15.000 -20.000), a na jmanje iz Crne Gore (5.000), Boke Kotorske i Dalmacije (1.000). Emigracija iz Srbije nije bila tako znatna, kao ona iz ostalih juznoslovenskih krajeva, sto se objasnjava time da je Srbima bio obezbedjen minimum zivotnih uslova, nemoguchnosti otudjenja zemljista, kao i liberalnim rezimom koji je u zemlji zaveden pocetkom ovog veka (Kosier, 1926).

Uzroci iseljavanja Srba sa terotirije Balkana i bivse Jugoslavije bili su prvenstveno ekonomske prirode. Postoje, medjutim, i drugi momenti koji su terali Srbe da napuste svoja ognjista. Jovan Cvijich je, pored ostalog, pisao:

"U toj ljudskoj masi, koja luta i tumara, mora biti neukrotive teznje za novim i boljim zivotnim prilikama. Ima nesto unutra, u njima samima, sto ih menja i tera; u iseljeniku je vech pre seobe jako izmenjen onaj unutrasnji organ koji stvara i obara. U trenutku kada je zreo za seobu, on je vech zreo za evoluciju" (Kosier, 1926).

Kako su Srbi prelazili Okean? Vechina Srba koja je stigla u SAD pre 1880. godine poticala je sa jadranske obale i bila je vech pre toga naviknuta na more. Ona je imala tradiciju putovanja na duge relacije. Medjutim, sa seljacima koji su dolazili u SAD posle 1880. godine to nije bio slucaj. Od njih je samo mali broj znao sta je iza susednog sela, iza crkvene opstine, ili iza planine koja je na vidiku.

Pred kraj proslog veka u SAD su nastala dva spomenika koji objedinjuju i simbolizuju sudbinu useljenika, ukljucujuchi i Srbe. To su Kip slobode, izgradjen 1886. godine, koji simbolizuje "obechanu zemlju - Ameriku" i ostrvo Elis, ciji istorijat pocinje 1892. i koji predstavlja surovu realnost sa kojom su useljenici bili suocavani. Ostrvo je sluzilo kao karantin na kome se nalazila prijemna stanica. U njoj se sprovodila ostra federalna kontrola, posebno zdravstvena, nad useljenicima. Do pocetka XX veka nije p ostojalo zakonsko ogranicenje za useljavanje, pogotovu kada je rec o Evropljanima. Oni koji su dolazili prvom i drugom klasom prekookeanskih brodova lako su prolazili kontrolu, ali za one iz treche klase ostrvo Elis je cesto bilo "cistiliste". Strah, uznemirenost, zbunjenost vezivali su njihove emocije. Samo je malom broju dosljaka uskrachivan ulazak u zemlju, ali je za njih i njihove porodice to bila velika tragedija.

Prvi svetski rat i period izmedju dva svetska rata

Prvi svetski rat je skoro potpuno zaustavio imigraciju Srba u SAD. Jos od aneksije Bosne i Hercegovine (1908), pa do 1915. godine veliki broj Srba se vracha iz SAD sa ciljem da se kao doborovoljci bore na strani srpske i crnogorske armije.

U 1921. godini doslo je do porasta juznoslovenske migracije u SAD i pored restriktivnih propisa o imigraciji iz 1917. godine. Americki Kongres je 1921. i 1924. doneo zakon o odrzavanju kulturne i rasne homogenosti ove zemlje, kojima su uvedene kvote za imigrante. Posle toga, broj useljenika iz Jugoslavije je znatno smanjen. Pored restriktivnih mera, na to je uticalo i stvaranje jedne nove drzave (Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca), od 1929. nazvane Kraljevina Jugoslavija, koja je pruzala dobre izglede za bolji zivot u novoj nezavisnoj postojbini, zahvaljujuchi agrarnoj reformi izvrsenoj 1919. godine i razvoju industrije. I mada se ta ocekivanja nisu ispunila za mnoge, velika ekonomska kriza tridesetih godina je obeshrabrila emigrante da odu u Ameriku. Mnogi su se vratili u Otadzbinu.

I popisi stanovnistva SAD izmedju dva svetska rata pokazuju da se broj stranaca srpskog porekla u toj zemlji smanjio od 40.669 u 1920. na 30.121 u 1930. godini, da bi 1940. pao cak na 18.180 lica. Najvise ih je bilo u Pensilvaniji, Micigenu, Ohaju i Ilinoisu (Colakovich, 1984).

Duhovni zivot Srba u Americi se dalje razvijao uprkos smanjenju clanstva srpskih parohija u SAD. Prema statistici religijskih tela Biroa za popis, clanstvo srpskih parohija dalje pada i u 1926. godini iznosi 13.775, mada je broj Srba u Americi, izmedju 1910 - 1920. godine skoro udvostrucen (Vrga, 1975).

Srpski svestenici su, u stvari, bili pod jurisdikcijom ruske pravoslavne crkve, koja je bila prisutna na severno-americkom kontinetu jos od druge polovine XVIII veka. Tako, srpski doseljenici su respektovali oca Sebastijana Dabovicha, ali su postovali i tradicionalnog zastitnika pravoslavnih Slovena - rusku crkvu, pa dugo nisu zeleli da se s njom prekine.

Godine 1906, Paja Radosavljevich, svestenik u juznom Cikagu, organizovao je skup srpskih svestenika u Pitsburgu, sa ciljem da se osnuje jedna srpska crkva, jer postojeche tri crkvene jurisdikcije - srpska, austro-ugarska i crnogorska nisu bile u stanju da postignu bilo kakav sporazum. Posle nekoliko neuspeha, srpsko svestenstvo u SAD sastalo se 1916. godine u Cikagu i, sa odobrenjem Rusa, podelilo tada vech postojechu 31 srpsku parohiju u SAD na cetiri distrikta, kojima su rokovodile staresine.

Godine 1917. u SAD je stigao crnogorski kaludjer Mardarije Uskokovich. Ivan Uskokovich, docnije episkop Mardarije, rodjen je 1889. godine u Podgorici. Nizu gimnaziju je zavrsio u Beogradu. Na preporuku zickog episkopa Save Decanca, Ivan Uskokovich je 1907. godine zamonasen, u manastiru Studenica pod imenom Mardarije. Rukopolozen je u cin djakona i poslat od strane Svetog arhijerejskog sinoda u Rusiju u bogosloviju. Bogosloviju je zavrsio 1911. godine. Cetiri godine kasnije (1915), Mardarije je zavrsio i duh ovnu akademiju u Petrogradu, gde je postao sindjel i klirik ruske pravoslavne crkve. Dolaskom u Ameriku sindjel Mardarije preduzima akcije u ruskim organizacijama radi preuzimanja poslova Srpske pravoslavne crkve, koja je u to doba bila pod ruskom jurisdikcijom. Na Sveruskom crkvenom saboru u Klivlendu (1919), Mardarije je proizveden u arhimandrita i izabran za episkopa Srpske pravoslavne crkve pod ruskom jurisdikcijom (Spomenica, 1953). Medjutim, u to vreme se nije moglo ichi u Rusiju na hirotoniju, a ni u Beograd, buduchi da srpska Patrijarsija jos nije imala crkvenu vlast nad americkim srpstvom. Zbog toga, srpska Patrijarsija i nije mogla priznati taj izbor arhimandrita Mardarija za episkopa.

Godine 1921, po odluci Svetog arhijerejskog sabora, u Ameriku dolazi ondasnji ohridski episkop Nikolaj, koji obavestava ruskog mitropolita da preuzima crkvenu vlast nad Srbima u SAD i Kanadi. On postavlja arhimandrita Mardarija za svog zamenika i stavlja mu u duznost da stvori eparhijski centar i osnuje manastir. Ideja o osnivanju i izgradnji manastira je bila tezak zadatak, pogotovu kada se ima u vidu da je arhimandrit imao opoziciju i to i u narodu i u svestenstvu. Opozicija nije htela Mardarija ni za adm inistratora ni za episkopa. Zbog toga arhimandrit Mardarije napusta Ameriku i vracha se u Beograd gde ga Sveti arhijerejski sinod postavlja za upravnika Monaske skole u Rakovici. Na toj duznosti arhimandrit Mardarije ostaje do 1923. godine kada se vracha u Ameriku i pocinje rad na osnivanju manastira i eparhije.

Uz visestranu pomoch americkih prijatelja, jugoslovenskih drzavnih predstavnika, kao i Srba i svestenstva iz Amerike, arhimandrit Mardarije je 31. jula 1923. godine kupio zemlju (33 ekra) u Libertivilu (cetrdesetak milja severno od Cikaga) za izgradnju manastira. Arhimandrit Mardarije je tada bio na duznosti cikaskog paroha. On je odmah otpoceo prikupljanje priloga, a potom i izgradnju manastira.

Oktobra 1923. godine Njegovo preosvestenstvo episkop Nikolaj zahvalio se na administriranju u Americko-kanadskoj eparhiji, pa je eparhiju preuzeo licno patrijarh Dimitrije. Patrijarh Dimitrije je za svog zamenika postavio arhimandrita Mardarija (Spomenica, 1953).

Godine 1924. arhimandrit Mardarije pristupa daljoj organizaciji eparhije. Godinu dana kasnije, Mardarije che u 36 godini zivota biti izabran za episkopa americkog. Poslovi oko manastira su vrlo tesko napredovali. Razlozi su bili pocetak ekonomske depresije, zatim otpor koji su neki pruzali zbog toga sto je episkop Mardarije imovinu drzao na svom imenu, kao licnu, uprkos njegovom nesebicnom zalaganju i pomochi koju je dobijao i od rodbine iz Jugoslavije. U to vreme je episkop Mardarije i oboleo i ubrzo umro u 46. godini zivota (1935). Da bi se manastir spasao i druge eparhijske stvari uredile, episkop Mardarije je sazvao Prvi srpski crkveno-narodni sabor (29. maja 1927) u Cikagu, kome je prisustvovao i Mihailo Pupin u svojstvu predsednika Saveza Srbadije. Episkop Mardarije je na Saboru podneo izvestaj o stanju manastira, o njegovim prihodima, rashodima i dugovima. U izvestaju je receno da je srpski narod u Americi u periodu 1923-1927. godine dao priloge u visini od 12.500 dolara, a Amerikanci 7.500 dolara. Tog a dana je eparhijski crkveno-narodni sabor prihvatio manastir Svetoga Save kao narodnu srpsku crkvenu imovinu sa dugom od 30.496,40 dolara. Nakon toga, Srbi su u vechoj meri poceli pomagati manastir. Sam Pupin je iz svog skolskog fonda dao za pokrivanje manastirskih dugova u periodu 1927-1934. godine sumu od 22.036,35 dolara (Spomenica, 1953).

Pored crkve, episkop Mardarije formirao je i malo manastirsko groblje. Godine 1942. dokupljeno je jos 8 ekara zemlje i prosiren manastirski park, a 1943. dokupljeno je 65 ekara zemlje. Za zemlju je placheno 11.687 dolara (Spomenica, 1953). Godine 1945, pri eparhiji je osnovan Savez Kola srpskih sestara. Tako je srpski pravoslavni manastir postao glavno steciste znanja o srpskoj kulturi i duhovnosti za celo americko i kanadsko stanovnistvo srpskog porekla. Od 1944. do 1948. u njemu je bila prva srpska bogosl ovija u Americi. Najzad, manastir je od 1941. godine postao sediste srpskog episkopa i eparhije americko-kanadske.

U periodu 1926 (1936. godine, broj parohija se povechava za deset, dok broj Srba u SAD pada u tom periodu, kao posledica velike svetske ekonomske krize. Ove suprotnosti - rast broja parohija (i clanova) i pad broja Srba u SAD pripisuje se "boljoj organizaciji religijskog zivota u Eparhiji" (Vrga, 1975). Od kada su lokalne crkvene organizacije ili parohije pocele podnositi izvestaj direktno Birou za popis postoji sumnja da se podaci precenjuju. Ali je bilo parohija, bez svestenika, koje nisu podnele izvestaj .

Statisticke informacije o broju lokalnih parohija i clanstvu Srpske pravoslavne crkve u Americi, od 1937. do 1961. godine postaju konfuzne, nerealne, pa mogu navesti na pogresan zakljucak. Prva stvar koja se moze zapaziti jeste nagli rast broja parohija i clanstva u 1937. godini, i "iznenadan" pad broja clanova izmedju 1940. i 1944. godine. Dok je broj parohija u periodu izmedju 1940. i 1944. godine povechan za 8, dotle je broj clanova smanjen od 100.000 na 43.000.

Doseljavanje Srba iz Evrope (1945-1965) i njihove politicke organizacije

Drugi svetski rat je doveo gotovo do prestanka useljavanja Srba u SAD. Medjutim, po zavrsetku rata doslo je do priliva u SAD vise hiljada Srba, "raseljenih lica", ranijih pripadnika jugoslovenske vojske koji su bili ratni zarobljenici ili su bili pridodati nekoj saveznickoj vojsci, nedobrovoljackih pripadnika koji su bili upucheni na rad u Nemacku za vreme rata, kao i izbeglica svih vrsta koje su morale da napuste zemlju iz politickih i drugih razloga. Neki autori procenjuju da je samo u periodu izmedju 194 9. i 1952. godine broj novopridosle srpske politicke emigracije u SAD iznosio oko 15 hiljada (Brkich, 1980).

Srbi su stvorili svoje "kolonije" u SAD, pa su dugo bili "kulturno izolovani od americkog drustva" (Colakovich, 1984). Slabo znanje engleskog jezika, niske zarade koje su ostvarivali i slicno, terali su ih da zive zajedno i da pomazu jedni druge. Srbi su, inace, bili koncentrisani u rudarskim i industrijskim podrucjima centralnih, severnih i severo-istocnih regiona, kao i na pacifickoj obali. Njihov ekonomski polozaj posle Drugog svetskog rata se poboljsao, a i socijalna struktura se promenila, narocito od sezdesetih godina, od kada pocinje priliv visokoobrazovanih migranata.

Srbi u SAD se dakle, okupljaju u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Medjutim, broj parohijana se cesto predimenzionira. Na primer, neverovatan je porast clanova u periodu izmedju 1957. i 1959. godine, od 150.000 na 250.000. Ali jos neverovatniji je dramatican pad clanstva u jednoj godini, od 250.000 u 1959. na 125.000 u 1960. godini (Vrga, 1975).

Raskol u Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Americi, koji je poceo 1963. godine, takodje je doprineo konfuziji u pogledu clanstva. Svaka "frakcija" daje podatke za svoje pristalice. Tako, broj se ponovo povechava za 92%, tj. na 250.000, u poredjenju sa 1961. godinom.

Svaki pokusaj da se objasni tako neverovatno velika fluktuacija clanstva Srpske pravoslavne crkve od 1936. godine, dovodi u pitanje pouzdanost informacija na osnovu kojih se prezentiraju u razne publikacije. Ono sto pada u oci jeste cifra od 250.000 koja je po svemu sudechi predimenzionirana. Popis stanovnistva SAD iz 1980. godine je pokazao da je ukupan broj Srba u SAD dvostruko manji. Osim toga, jedan broj druge i treche generacije prelazi u druge konfesije, osobito u protestante. Medjutim, dobar deo trec he generacije se vracha pravoslavnoj veri (Vrga, 1975).

Srpska pravoslavna eparhija u SAD i Kanadi je, formalno, odlukom Svetog arhijerejskog sabora od 1921. godine, primljena pod srpsku jurisdikciju Jugoslavije. Statutom Pravoslavne crkve iz 1931. godine (cl. 13) i dopunjenim Statutom iz 1947. godine (cl. 15) regulisano je da se srpska pravoslavna eparhija SAD i Kanade nalazi pod "jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve u duhovnom i hijerarhijskom pogledu". Ona je "organski deo Srpske pravoslavne crkve iz Srbije i uziva sve beneficije koje iz nje proisticu" (cl. 1 Statuta). Clan 3. Statuta eparhije regulise da eparhija "uziva punu administrativnu slobodu" koja je u skladu sa zakonima SAD i Kanade. Clan 12. istog Statuta predvidja da vladika "ne moze da sprovede nijednu promenu u poretku i radu Crkve bez prethodnog sporazuma sa Patrijarsijom".

Izvesna izolovanost tzv. politicke emigracije je doprinela da se Srbi vise samoorganizuju stvarajuchi i svoje politicke, pre svega, antikomunisticke organizacije i time privuku vechu paznju americke javnosti. Osnovan je niz srpskih politickih organizacija. Jer, izuzev Srpske narodne odbrane (SNO), Srpskog kulturnog kluba Sveti Sava (SKKSS) i Jugoslovenskog narodnog pokreta - Zbor Dimitrija LJoticha, koje su stvorene izmedju dva rata, sve ostale srpske politicke emigrantske organizacije nastale su posle rata , jos u izbeglickim logorima u Italiji, Austriji i Nemackoj.

Srpska narodna odbrana je formirana u Beogradu 8. oktobra 1908. godine. Njen prvi predsednik je bio general Boza Jankovich, bivsi ministar vojni, koji je u ovoj organizaciji okupio i angazovao najvidjenije Srbe iz svih drustvenih slojeva da brane srpstvo i Srbiju. Posle njega, predsednik SNO je bio i vojvoda Stepa Stepanovich (Spomenica SNO, 1981). U Americi, medju srpskim iseljenicima, SNO je formirao Mihailo Pupin kao patriotsku i kulturnu organizaciju, ponajvise radi sakupljanja novca za Crveni krst u Sr biji i Crnoj Gori.

Tokom Drugog svetskog rata, medjutim, Srpska narodna odbrana pod uticajem clanova izbeglicke vlade, pre svega, ministra Konstantina Foticha (Doder, 1989), postala je eksponent interesa nacionalnih snaga u srpskoj dijaspori. Tada je njen osnovni zadatak bio da pruza materijalnu, ljudsku i vojnicku podrsku pokretu generala Draze Mihailovicha. Takva odluka je donesena jos na Kongresu SNO 12. novembra 1941. godine u Cikagu, na kome su pored Konstantina Foticha, Jovana Ducicha i episkopa Dragoljuba Milivojevicha -Dionisija, aktivni bili i V. Vukotich, M. Bojcetich, V. Pantich, B. Panovich, svi kasnije u FNRJ proglaseni ratnim zlocincima (Boskovich, 1985). Za predsednika Centralnog odbora SNO za SAD i Kanadu tada je izabran Mihailo Ducich. U Jugoslaviji je predstavnik SNO tokom rata bio vojvoda Ilija Trifunovich-Bircanin.

Pored toga sto je SNO podrzavala izbeglicku vladu, nacionalne snage i trazila za njih podrsku u vladama SAD i Kanade, ona je prerasla u klasicnu politicku antikomunisticku organizaciju. Svoje politicko opredeljenje SNO je javno izlagalo preko svog glasila "Sloboda", lista koji je pokrenut 1953. u Cikagu i koji se i danas stampa kao nedeljnik na srpskom i engleskom jeziku.

Drugi kongres Srpske narodne odbrane u SAD odrzan je 1942. u Libertivilu. Cetnicki uticaj na SNO narocito je porastao posle doseljavanja velikog broja njihovih simpatizera i clanova iz evropskih izbeglickih logora, tako da je SNO u srpskoj dijaspori nazivana i majka srpskih cetnika (Spomenica SNO, 1981). I na Kongresu SNO 1977. godine u Cikagu, kada je usvojena Rezolucija SNO, potvrdjena je takva politicka platforma ove organizacije. U njoj se, izmedju ostalog, kaze: "... Nepokolebljivo stojimo na pozicijam a ideala Ravne Gore i srpskog Svetosavlja, koji su smrtno ugrozeni od ustasko-komunisticke sprege. Pozivamo prezivele Drazine borce, dicne srpske cetnike da zajednickim naporima nastavimo borbu do konacnog oslobodjenja srpskog naroda ispod komunistickog jarma..."

Taj cetnicki uticaj je delimicno opao tek dolaskom dr Urosa Seferovicha na celo SNO, gde je bio od 1960. do 1984. godine. Ovog lekara i predratnog iseljenika iz Kotora nasledio je potpredsednik Vukola Vukotich, samo godinu dana. U tom periodu SNO je bila i centar i sediste raskolnicke, odnosno, Slobodne srpske crkve u emigraciji, koju je vodio vladika Dionisije. Posle smrti Vukola Vukoticha 1985. predsednik SNO je bio dr Rajko Tomovich koji je stradao 1992. u svom cikaskom stanu u pozaru pod sumnjivim okoln ostima. Danas ovu, nekada najmasovniju, emigrantsku politicku organizaciju u SAD vodi Slavko Panovich.

Najjaca i najmasovnija srpska politicka organizacija SNO imala je i jak uticaj u americkim krugovima, pa i u drzavnoj administraciji SAD, gde se uporno nametala kao jedini predstavnik srpske etnicke grupe u Americi. Zvanicno najbolje odnose SNO je imala sa americkim Udruzenjem veterana Drugog svetskog rata, koje se zalagalo za negovanje kulta generala Draze Mihailovicha. Procenjuje se da je SNO krajem osamdesetih godina u svojih sest odbora u svetu (u SAD, Kanadi, Engleskoj, Nemackoj, Grckoj i Australiji) i mala 1.500 redovnih clanova (Doder, 1989).

Kada je sredinom sezdesetih zapoceo novi talas ekonomskih migracija iz SFRJ, doslo je do delimicnog podmladjivanja SNO i u Evropi i u Americi. Iz tog podmlatka, a delom i iz najtvrdjeg desnog krila SNO 1966. godine u Cikagu je stvoren Srpski omladinski pokret Otadzbina (SOPO). Pripadnici SOPO-a delovali su ilegalno i bez politickog programa u SAD, Nemackoj, Svajcarskoj, Belgiji, Svedskoj i Francuskoj. Cilj su im bile diverzije na jugoslovenska predstavnistva, koje su i izvrsene na sest konzulata u SAD i Kan adi i na jos nekoliko konzulata SFRJ u Nemackoj, Francuskoj i Svajcarskoj. Tom prilikom, medjutim, niko nije stradao, a i pojedini sopovci su pohapseni. Najistaknutiji clanovi SOPO-a bili su Nikola Kavaja, Stojiljko Kajevich, Zivota Ivkovich, Rados Stevlich, Relja Racich, Andrija Dimitrijevich.

Vechina njih je 1975. godine u Cikagu formirala Srpski demokratski pokret, samozvano telo ekstremne cetnicke emigracije, sa ciljem da objedini politicku emigraciju na novim antikomunistickim osnovama, ali im to nije poslo za rukom. Po ideji lidera ove organizacije dr Branislava Stanisicha i Miomira Stanisicha, Srpski demokratski pokret je trebalo da bude intelektualno jezgro cetnicke, odnosno srpske politicke emigracije. Njihov stozer okupljanja trebalo je da bude dinastija Karadjordjevich, tacnije prestolo naslednik Aleksandar II Karadjordjevich. Ova organizacija je imala i svoj list "Srpska zora" koji je stampan u Cikagu.

Kada je centrala SKKSS presla u Cikago, prosirila je svoju antijugoslovensku aktivnost na SAD, Kanadu i Australiju. Na Petom kontinentu postojala su dva odbora, u drzavama Viktoriji i Novom Juznom Velsu. Lider SKKSS u Australiji sve do 1970. godine bio je Svetozar Miloradovich, kada je preminuo, a potom su rukovodstvo preuzeli Radisa Milasinovich, Gojko Klickovich i Vukoman Puselja.

Jos od 1946. SKKSS izdaje list "Srpska borba", ali i knjige osnivaca i lidera dr Slobodana Draskovicha. Ovaj pisac zalagao se za stvaranje svesrpske drzave sa Karadjordjevichima na celu. Bio je izraziti desnicar, pa je cak i u Njujorku, kada je sediste SKKSS tamo prebaceno, proglasen za desnicara godine u SAD. Prvi brojevi lista "Srpska borba" radjeni su u nemackom gradu Ferdeu, da bi kasnije preko Pariza 1951. redakcija zazivela u Cikagu. U njoj su bili jos i Predrag Ivanovich, Milivoje Popovich i Budimir Srechkovich, koji je preuzeo vodjstvo lista kada je dr Slobodan Draskovich preminuo 1982. godine. Te godine je i Redakcija sa direkcijom SKKSS premestena u Njujork. "Srpska borba" je dugo izlazila sedmicno i prodavala se u trideset i sest zemlje sveta preko ogranaka SKKSS. Svi urednici i saradnici lista su bili volonteri. Sada izlazi mesecno u tirazu od tri hiljade primeraka.

U organizaciji SKKSS najvisi organ je bio Kongres, koji se odrzavao svake godine. Njegova izvrsna tela su bila Upravni, Izvrsni i Nadzorni odbor, koji su imali svoje pododbore u Severnoj Americi i Australiji, a poverenistva u zemljama Zapadne Evrope. Dr Slobodan Draskovich je bio predsednik SKKSS do smrti 1982. godine, kada ga je na toj funkciji nasledio Aleksandar Obradovich. Na njegovo mesto je 1990. godine izabran dr Zelimir Markovich.

Jos za predsednikovanja generala Miodraga Damjanovicha, Udruzenje boraca Jugoslovenske kraljevske vojske (UBJKV) je pocelo da se osipa. Tokom 1952. godine iz UBJKV su se izdvojili vojvoda Momcilo Djujich i vojvoda Dobrosav Jevdjevich, koji su osnovali Pokret srpskih cetnika Ravna Gora, odnosno Organizaciju srpskih cetnika Ravna Gora. Njihovi clanovi su u emigraciji bili poznati kao djujichevci. Sediste vojvode Momcila Djujicha bilo je prvo u Geri, drzava Indijana, odakle je pocetkom devedesetih presao u San Markos, drzava Kalifornija. Antikomunizam i antijugoslovenstvo djujichevaca bilo je, uglavnom, propagandnog karaktera i odvijalo se po klubovima ove organizacije u SAD, Kanadi, Australiji, Velikoj Britaniji i Nemackoj ili preko lista "Srbija", koji se i danas stampa u Torontu. Na Petom kontinentu ovu cetnicku organizaciju zastupali su Uros Trkulja, Dusan Losich, Vucko Lazich, Branko Petrovich i Zivko Popovich.

Posle raskola u Srpskoj pravoslavnoj crkvi 1963. godine djujichevci su stali na stranu patrijarha Germana, odnosno "federalaca". Po recima samog vojvode Momcila Djujicha, njegova organizacija je, zajedno sa clanovima porodica cetnickih emigranata, imala oko dvadesetak hiljada clanova i simpatizera.

Organizacija cetnika Dobrosava Jevdjevicha bila je malobrojna. Njeno sediste je bilo, takodje, u Geri, jer je u ovom gradu bila najvecha koncentracija tzv. ratne emigracije. Organizacija srpskih cetnika Ravna Gora izdavala je list "Srpske novine" u Cikagu i bila je priklonjena episkopu Dionisiju, odnosno "raskolnicima" u SPC. Posle smrti Dobrosava Jevdjevicha 1958, predsednik ove organizacije bio je Tomica Ivancevich. Za razliku od djujichevaca, simpatizeri vojvode Jevdjevicha su se u svojoj antikomunistick oj i antijugoslovenskoj borbi koristili povremeno i terorizmom posebno na evropskom tlu. Te akcije izvodile su cetnicke grupe Bore Blagojevicha u Belgiji i Vladimira Cudicha u Nemackoj.

Obe ove organizacije delovale su u sklopu Pokreta srpskih cetnika Ravna Gora od 1952. pa sve do smrti vojvode Dobrosava Jevdjevicha, koji je uspevao da okupi i cetnike vojvode Pavla Djurisicha, ali i Draze Mihailovicha, kao i clanovi UBJKV. Ova organizacija je stampala i svoje "Cetnicke novine" u Milvokiju, dok je "Glas Ravne Gore" stampan u Londonu.

I pored pokusaja objedinjavanja srpske politicke emigracije do toga zvanicno nikada nije doslo zbog prejakih separatistickih i liderskih ambicija vodja nacionalnih snaga u dijaspori. Ono sto je svim ovim organizacijama bilo zajednicko to je snazan antikomunizam, antijugoslovenstvo, izrazeno veliko-srpstvo negovano kroz pravoslavlje, ali posebno kroz razvijanje kulta cetnistva, odnosno generala Draze Mihailovicha. Takvu aktivnost su SAD, kao zemlja u kojoj je koncentracija srpske politicke emigracije bila na jvecha, podrzavale samim tim sto su cetnickim udruzenjima dale status drustvenih organizacija, za razliku od ustaske emigracije koja nikada nije mogla u Americi da bude zvanicno registrovana i legalizovana (Boskovich, 1985).

Odmah iza rata, Slobodan Jovanovich je u SAD osnovao Jugoslovenski narodni odbor (JNO) sa ciljem da objedini jugoslovensku emigraciju i iseljenistvo, ali mu to nije poslo za rukom jer su ga Hrvati bojkotovali. Konstantin Fotich je kao odgovor na neuspeh JNO u Njujorku 1947. formirao Srpski nacionalni odbor, zelechi da na bazi antikomunizma ujedini srpsku politicku emigraciju, u cemu nije uspeo. Postojala je ideja da se u Cikagu formira tzv. Svesrpski nacionalni centralni odbor kao jedinstveno predstavnicko telo srpske politicke emigracije, ne bi li sa Hrvatima u dijaspori osnovali i zvanicno "vladu Jugoslavije u egzilu".

Novi Srpski nacionalni odbor, sledechi ovu ideju, formiran je 1961. godine. Za predsednika je izabran dr Milan Gavrilovich. I on se zalagao za Svesrpski kongres, kao koaliciju politickih stranaka, slobodnog dela SPC i srpskih nacionalnih organizacija u emigraciji, ali i kao politicko telo Srba u dijaspori. LJotichevci su, medjutim, ideju o objedinjenoj emigraciji pokusavali da ostvare preko princa Andreje Karadjordjevicha, a dr Uros Seferovich je sa episkopom Irinejom Kovacevichem na tome radio i sa prestol onaslednikom Aleksandrom Karadjordjevichem cak i 1980. godine. Sve takve inicijative su propadale, ponajvise zato jer se cetnici i ljotichevci nisu slagali, cak su se smatrali i politickim neprijateljima, a i zbog toga sto su pojedini lideri, dr Slobodan Draskovich i dr Uros Seferovich uvek bili u ideoloskoj i licnoj zavadi.

Novija iseljavanja u SAD (period posle 1965)

Popisi stanovnistva iz 1960. i 1970. godine, medjutim, nisu dali potpunu sliku pojedinih slovenskih naroda u SAD. Tek 1980, popis stanovnistva po prvi put u americkoj istoriji daje odgovor na pitanje porekla Amerikanaca. Rezultati popisa pokazuju da je broj lica rodjenih ili poreklom iz Jugoslavije iznosio 840.548, od kojih je 100.941 Srbin (U.S. Census, 1980). Kao Hrvati izjasnilo se 252.970, Slovenaca 126.463 i Jugoslovena 360.174 lica. Kategorija Jugoslovena predstavlja opsti tip odgovora koji obuhvata v ise grupa delova naroda bivse SFRJ, narocito onih koji su se iselili u novije vreme. Pored toga, 172.696 lica bilo je u kategoriji Slovena. Kada se svi navedeni narodi uzmu u obzir, ukljucujuchi i one koji su se izjasnili kao Sloveni i one koji su se izjasnili kao Amerikanci u visini procenta Amerikanaca u ukupnom broju stanovnika SAD, iseljenistvo jugoslovenskih naroda brojalo je oko jedan milion i sto hiljada lica. Procena autora ovog priloga je da blizu jedne trechine ukupnog broja iseljenika rodjenih il i poreklom iz bivse SFRJ koji su ziveli 1980. u SAD, ili oko 400.000, otpada na Srbe. Inace, od onih koji su se izjasnili kao Srbi, polovina je mesanog etnickog porekla. Preko jedne trechine ukupnog broja Srba u SAD nalazilo se u zapadnoj Pensilvaniji, zapadnoj Virdziniji i istocnom Ohaju. Blizu 30% otpalo je na podrucje Cikaga, severozapadne Indijane i Milvokija. Blizu 5% nalazilo se u Njujorku, severozapadnom delu Nju Dzersija. Oni koji su se izjasnili kao Jugosloveni u najvechem broju su koncentrisani u Kaliforniji.

Prema popisu stanovnistva SAD u 1990. godini, kao Srbi se izjasnilo 116.795 lica, kao Hrvati 544.270 lica, kao Slovenci 124.437, kao Makedonci 20.365, kao Albanci 47.710 (medju kojima je veliki broj bio sa Kosova i Metohije, buduchi da je Albanija bila zatvorena za izlazak iz zemlje), kao Madjari 1,582.302 lica, kao Sloveni 76.931 lice i kao Jugosloveni 257.994 lica (U.S. Census, 1990).

Raspored onih koji su se izjasnili kao Srbi ili kao Jugosloveni po drzavama je sledechi: (1) u Alabami su zivela 182 Srbina i 656 Jugoslovena; (2) u drzavi Aljaska 274 Srbina i 1.374 Jugoslovena; (3) u Arizoni 1.772 i 4.869, respektivno; (4) Arkanzasu - 155 i 450; (5) Kaliforniji - 10.605 i 53.442; (6) Koloradu - 1.271 i 4.840; (7) Konektikatu - 374 i 2.786; (8) Delaveru- 183 i 364; (9) u gradu Vasingtonu - 163 i 386; (10) u drzavi Florida - 4.082 i 9.462; (11) u Dzordziji - 558 i 1.317; (12) na Havajima - 188 i 678; (13) u drzavi Ajdaho - 161 i 1.137; (14) u drzavi Ilinois - 15.503 i 19.145; (15) u Indijani - 8.418 i 4.214; (16) u drzavi Ajova - 639 i 1.047; (17) u Kanzasu - 454 i 1.415; (18) u Kentakiju - 333 i 860; (19) Luizijani - 236 i 1.818; (20) Mejnu - 85 i 339; (21) Merilendu - 1.196 i 2.505; (22) u drzavi Masacusets - 595 i 2.390; (23) Micigenu - 7.439 i 15.878; (24) Minesoti - 3.292 i 7.765; (25) Misisipiju - 115 i 952; (26) Misuriju - 1.285 i 2.668; (27) u Montani - 522 i 3.355; (28) u drzavi Neb raska - 443 i 483; (29) Nevadi - 871 i 2.483; (30) Nju Hemsiru - 68 i 359; (31) Nju Dzersiju - 1.718 i 12.682; (32) Nju Meksiku - 307 i 903; (33) drzavi Njujork - 3.534 i 30.455; (34) Severnoj Karolini - 639 i 1.315; (35) u drzavi Severna Dakota - 27 i 272; (36) u drzavi Ohajo - 15.545 i 13.172; (37) u drzavi Oklahoma - 160 i 652; (38) u Oregonu - 466 i 4.968; (39) Pensilvaniji - 19.913 i 10.446; (40) u Roud Ajlendu - 7 i 251; (41) Juznoj Karolini - 262 i 769; (42) u Juznoj Dakoti - 22 i 360; (43) u drzavi Tenesi - 354 i 694; (44) u drzavi Teksas - 2.181 i 4.943; (45) u drzavi Juta - 220 i 3.095; (46) u Vermontu - 55 i 233; (47) Virdziniji - 1.563 i 2.523; (48) u drzavi Vasington - 1.195 i 12.726; (49) u Zapadnoj Virdziniji - 1.365 i 887; (50) u drzavi Viskonsin - 5.715 i 6.177; i (51) u drzavi Vajoming - 85 i 1.024. Prema tome, u svim drzavama SAD ima i Srba. Medjutim, od onih koji su se izjasnili kao Srbi, najvise je zivelo u Pensilvaniji, Ohaju, Ilinoisu, Kaliforniji, Indijani, Micigenu i Viskonsinu, dok j e onih koji su se izjasnili kao Jugosloveni najvise bilo u Kaliforniji, Njujorku, Ilinoisu, Micigenu i Ohaju. Sudechi po imigracionoj statistici, kao Jugosloveni se izjasnjavaju oni koji su dosli u Ameriku u novije doba.

Medju Srbima u SAD, imena mnogih su usla u americke enciklopedije. Kao dobitnici Kongresne medalje casti zapisana su imena Jake Mandusich i Mihailo Cukelja (Prvi svetski rat), Mitchell Oaige (Drugi svetski rat) i Lance Sijan (vijetnamski rat). Jedna zgrada Akademije ratnog vazduhoplovstva SAD u Kolorado Springsu upravo nosi ime Lensa Sijana.

Pored veoma poznatih srpskih umova - Pupina, Tesle, Paje Radosavljevicha, doprinos razvoju Amerike dali su i drugi, u literaturi manje poznati srpski intelektualci (Trkla, 1993). Na primer, Dzordz Cvijanovich, fizicar sa Univerziteta Vejk Forest, koji je predvodio i americku ekspediciju na Severni pol. Samo u poslednjih pet godina, dva americka Srbina dobila su Pulicerovu nagradu, jedan za novinarstvo, a drugi za pesnistvo. Valter Bogdanich, koji je rodjen u Geri (Indijana), inace novinar "Vol Strit Zurnala " dobio je Pulicerovu nagradu za zurnalizam za 1988. godinu.

U pozoristu i filmskoj industriji, pored Karla Maldena, jednog od najeminentnijih glumaca, dobitnici brojnih nagrada su jos i Piter Bodanovich i Stiv Tesich. Karl Malden je za film-sku umetnost dobio brojne nagrade i priznanja. Piter Bogdanovich, ciji je otac visoko cenjeni umetnik iz Beograda (majka mu nije Srpkinja), poceo je svoju karijeru kao glumac, tumacechi Sekspirove likove, da bi kasnije postao vrlo poznat reditelj i pisac. Isto tako, Stiv Tesich je pisac i reditelj, ciji su filmovi dostigli veliki uspeh kod gledalaca. Treba pomenuti i glumicu Nataliju Nogulich, americku Srpkinju, koja je igrala na filmu, u televizijskim serijama i na Brodveju, kao i Tima Rosovicha koji je igrao u filmu "Roksana" sa Stivom Martinom, i Lolitu Davidovich koja je igrala sa Polom Njumenom.

Srbi u SAD danas deluju u svim oblastima profesionalnog zivota - rade kao advokati, lekari, stomatolozi, profesori, drzavni sluzbenici i poslovni ljudi. Na primer, Nikola Canak, koji je rodjen u Minesoti, postao je clan Vrhovnog suda drzave Minesota, a Roza Vujich je prva zena koja je bila izabrana u Senat drzave Kalifornija. Isto tako, poznati su u javnom zivotu Amerike i Dzordz Vojnovich ("polu-Srbin"), guverner drzave Ohajo i Helen Delich Bentli, clan Kongresa iz drzave Merilend.

U biznisu se cesto pominju Milan Panich, Vilijam Jovanovich, Vilijam Salatich, Micel Bozich, Milan Puskar i mnogi drugi.

I u sportu americki Srbi su ostvarili znacajne rezultate i dobili brojna priznanja. U kosarci se pominje Dzordz Glamek, a danas je vrlo popularan Vlade Divac koji igra za "Lejkerse" iz Los Andjelesa. U americkom profesionalnom fudbalu, ragbiju, pominjana su brojna srpska imena nekad a pominju se i sad. To su Dzim Mandich, Norm Bulajic i Pit Stojanovich (koji igra za "Delfine" iz Majamija), zatim Ed Obradovich (igrac "Birsa" iz Cikaga), Dzim Obradovich, Pit Lasetich, Sem Jankovich i drugi. U bejzbolu, vredna su paznje srpska imena, kao sto su Pit Vuckovich, Eli Grba, Nik Strincevich, Volt Dropo, Dzon Vukovich i Pol Popovich. I, konacno, kao reli vozac poznat je Bil Vukovich.

Izgledi daljeg useljavanja Srba u SAD

Srbi, kao i ostalo strano stanovnistvo, useljavaju se u SAD legalno - bilo kao trajni useljenici, bilo kao privremeni - i ilegalno. Treba podvuchi da je broj ilegalnih useljenika mali. Inace, oko devet desetina trajne imigracije u SAD obavlja se posredstvom gradjana SAD ili onih koji imaju stalni boravak u toj zemlji.

U SAD svake godine stize i veliki broj ljudi na privremeni boravak i rad s vizom "non-immigrant". SAD izdaju 14 vrsta takvih viza. Prema tome, veoma je znacajna, ali nedovoljno istrazena, komponenta priliva "mozgova" u SAD sa takvom vizom, bez statusa useljenika, a koji se kasnije prilagodjavaju statusu useljenika. Tacan broj nije poznat, ali procene pokazuju da nije mali. Oni koji ulaze u SAD, ciji je status "non-immigrant", sa vizom F-1 i J-1 (kojima se odobrava studiranje i naucnoistrazivacki rad po osno vu razmene) i sa vizom H-1 (kojima se dozvoljava obucavanje i rad za americke kompanije) cesto, kasnije, promene status. Neka istrazivanja u SAD pokazala su da imigracija ove vrste visokoobrazovanih i strucnih ljudi predstavlja 48,5% ukupnog useljenja visokih strucnjaka.

Zakon o useljavanju SAD utvrdjuje godisnje ogranicenje na 270.000 doseljenika iz celog sveta, sa utvrdjenim plafonom od 20.000 lica iz jedne zemlje. Pojedinci koji potpadaju pod numericka ogranicenja mogu da se dosele u SAD pod jednom od sest kvalifikacija, ili "olaksica". Ako vech imaju blize rodjake u SAD, oni mogu da traze vizu pod jednom od sledechih "olaksica": 1) za neozenjene sinove i neudate kcheri americkih drzavljana i njihovu decu; 2) za supruznike i neozenjene sinove i neudate kcheri onih koji i maju status iseljenika; 4) za ozenjene sinove i udate kcheri americkih drzavljana i za njihove supruznike i decu; 5) za brachu i sestre americkih drzavljana i za njihove supruznike i njihovu decu. Za ove kategorije dozvoljava se godisnje 20%, 26%, 10% i 24%, respektivno, od ukupnog utvrdjenog limita, od 270.000 lica. Ako nemaju rodjake u SAD, oni mogu da se dosele u ovu zemlju pod jednom od dveju "olaksica": 3) pojedinci koji se bave odredjenom profesijom, izuzetnih sposobnosti u nauci ili umetnosti, kao i njihovi supruznici i deca; 6) kvalifikovani i nekvalifikovani radnici koji su deficitarni na americkom trzistu, kao i njihovi supruznici i deca. Uz to, ako utvrdjeni limit nije dostignut, pojedinci mogu da udju u SAD i van ovih sest "olaksica"(uslova). Amandmani na Zakon o useljavanju iz 1965. godine uslovljavaju da svake godine najvise 10% ukupnog broja doseljenika u SAD treba da dodje pod "olaksicom" 3. i isto toliko pod "olaksicom" 6. Ovo uslovljavanje je jos na snazi. Procenti za pojedine zemlje mogu bi ti i vechi, ukoliko neka zemlja ne dostigne svoj plafon od 20.000 lica (Agarwal,1984).

Prema tome, napred pomenute "olaksice" pod brojem 3. i 6. zasluzuju posebnu paznju, jer se nasi visoki strucnjaci koji nemaju uzu familiju u SAD useljavaju upravo pod tim uslovima. Sedma kategorija useljenika u SAD su izbeglice, koje bi, prema imigracionom sistemu ove zemlje, trebalo da ucestvuju u ukupnom broju sa 6%.

SAD racunaju i dalje na useljavanje, narocito na useljavanje visokoobrazovanih i strucnih ljudi.

To pokazuje i Projekcija daljeg zaposljavanja u SAD. Najdinamicniji rast zaposlenosti u projektovanom periodu (1988-2000) biche upravo za profesionalne (24%), tehnicke i slicne struke (31,6%). Osim toga, mogao bi se ocekivati nastavak uzlaznog trenda useljavanja visokoobrazovanih ljudi koji je u SAD ispoljen u protekloj deceniji. Dakle, Srbi che se i dalje useljavati u SAD, narocito strucnjaci.