Nema preciznih podataka kada su prvi srpski doseljenici stigli na Jug Afrike, ali se pouzdano zna da su neki bokeljski i dalmatinski mornari pristajali i ostajali u tamosnjim lukama jos u XVIII veku. Putopisac T. M. Mursalo pominje da je i izvesni Drago Franciskus, profesionalni vojnik iz Mletacke Republike, sluzio u holandskim specijalnim jedinicama na Jugu Afrike sredinom XVIII veka. Brodolom ga je 1757. godine vezao za ovu zemlju u kojoj je i ostao kao cenjeni gradjanin oblasti Kejp-taun, do smrti 1803. godine.

U juznoafrickim dokumentima masovnije doseljavanje sa Balkana registrovano je tek krajem XIX veka, kada su proradili rudnici dijamanta. Istrazivac i publicista Milos Misovich (1990) iz tih registara pominje i neka tipicno nasa prezimena: Matovich, Markovich, Cigancich, Gasich, Lazarevich. Popis stanov-nistva kolonije Rt dobre nade iz 1875. godine, medjutim, broji samo stotinu osoba doseljenih iz danasnje Austrije, Italije, Madjarske i Jugoslavije. Najceschi razlog napustanja rodnog kraja bio je izbegavanje sluzenja vojnog roka u "tudjinskim armijama", ali i zelja da se u ovoj zemlji zlata i dijamanta pocne bolji zivot.

Sredinom sedamdesetih godina XIX veka, na primer, kada je u Kimberliju otvoren prvi rudnik, doselio se izvestan broj Dalmatinaca i Bokelja. Njihova imena, medjutim, vrlo brzo su se nasla na nadgrobnim plocama buduchi da su nasi ljudi, radechi u rudnicima pod teskim uslovima, umirali mladi. U to vreme grupa Dalmatinaca i Bokelja radila je i na izgradnji zeleznicke pruge i stanice Kajpmejden-Barberton (Sevich, 1989).

Pocetkom XX veka, Jug Afrike najvise su naseljavali Hrvati iz Dalmacije i Primorja, ali je medju njima bilo i dosta Srba iz Like, Dalmatinske Podgore, Hercegovine, i posebno Crnogoraca iz Boke Kotorske. Vechina je bila registrovana kao gradjani poreklom iz Austro-Ugarske, pa ih je i u Africi uostalom kao i u Americi bilo nemoguche razvrstati po nacionalnostima. Popis stanovnistva iz 1891. godine, medjutim, registrovao je samo 232 doseljenika iz krajeva koji su kasnije pripali sada vech bivsoj, ili drugoj Ju goslaviji. To ne znaci, kako istice Milos Misovich, da na Jugu Afrike nije bilo vise Srba i Crnogoraca, posebno iz Herceg Novog. Oni su se doseljavali, uglavnom, u okolinu danasnjeg Johanesburga. Jedan od prvih, koji je dosao u tu zemlju 1897. godine, bio je Ilija Anteljevich. Za njim je ubrzo stigao i njegov brat Leso Anteljevich, ciji je sin Milan Anteljevich 1909. godine u Dzermistonu otvorio na daleko poznatu mesarsku radnju "Beograd". Svoju prvu kuchu Leso i Andja Anteljevich podigli su tek 1923. godin e. Domachin je poginuo u Jugoslaviji, jer ga je Drugi svetski rat zatekao u Crnoj Gori dok je obilazio rodbinu. Njegov unuk, Aleksandar Anteljevich, bio je oficir Juznoafricke armije i pilot RAF-a. Cetvrto koleno ove familije predvodi danas Milan Anteljevich, cija je cherka, Aleksandra, rodila sina Srdjana, pripadnika seste generacije Anteljevicha u Juznoj Africi.

U glavnom gradu Juzne Afrike, Johanesburgu, danas zive i bracha Dejan, Ranko i Milovan Bijelich, ciji se otac doselio na Jug Afrike, takodje, krajem proslog veka. Poslednja dvojica su bili mesari, a prvi general juznoafricke vojske. Medju crnogorskim pionirima i osvajacima Rta dobre nade bio je i Dobri Poznanovich, koji je napustio Boku Kotorsku 1903. godine. Za njim su dosla i njegova dva brata i svi su ziveli u Johanesburgu. Todor Poznanovich je u medjuvremenu dolazio u Crnu Goru da se ozeni, a potom u Sr biju kada je poceo Prvi svetski rat. Srpski i crnogorski doseljenici ratovali su, inace, i na tlu Afrike, podrzavajuchi ustanak Bura protiv Engleza. Prema zapisima hrvatskog istrazivaca Mursala, pominju se srpska imena - Djordje Radanovich iz Kotora, Djordje Danevich i Jakov Matulovich (Misovich, 1990).

Posle burskog rata 1902. godine zapocinje druga faza doseljavanja sa prostora druge Jugoslavije. Tako, u popisu stanovnistva Juzne Afrike iz 1904. godine registrovano je 2.288 gradjana pridoslih iz Austro-Ugarske, Crne Gore i Srbije. U cetiri provincije Juznoafricke Republike - Rt dobre nade, Transval, Natal i Orindz - bilo je registrovano samo pedeset Crnogoraca i sedam Srbijanaca. Mursalo tvrdi da je tada bilo najmanje 1.500 hrvatskih doseljnika, a Misovich izvlaci logican zakljucak da su ostatak (od 788) cinili pretezno Srbi i Crnogorci. Dakako, bilo je to u vreme ekonomskog prosperiteta. Medju drzavama koje su Juznoj Africi nudile radnu snagu bila je, sudechi po vise zapisa, i Kraljevina Srbija. Inace, Austro-Ugarska je rudarskoj kompaniji ponudila cak trideset hiljada radnika iz Vojvodine, Bosne, Hercegovine, Slavonije, Hrvatske i dela Crne Gore. Pored traganja za poslom, drugi motiv odlaska nasih ljudi na Jug Afrike bio je spajanje porodica, jer su tu prvu generaciju cinili, uglavnom, muskarci.

Za vechinu dosljaka iz Austro-Ugarske, Prvi svetski rat doneo je nevolje, jer je Juzna Afrika bila na strani saveznika. Kao drzavljani neprijateljske zemlje, doseljenici iz Austro-Ugarske monarhije, i Hrvati ali i Crnogorci i Srbi, sa austrougarskim pasosem, postali su ratni zarobljenici. Oni koji su se deklarisali kao Crnogorci i Srbi i uz to imali pasose nasih kraljevina imali su status juznoafrickog gradjanina. Mnogi od njih su ratovali kao dobrovoljci u Srbiji, a neki i na frontu prema nemackim snagama u Namibiji, pa cak i u Francuskoj. Medju njima su bili i bracha Todor i Maksim Poznanovich, Simo Antaljevich i Milovan Vuckovich. Vratili su se sa ordenjem, a Pero Sikimich sa francuskom lentom (Mursalo, 1981).

Kada se rat zavrsio, novoformirana drzava SHS, a kasnije Kraljevina Jugoslavija, nije poklanjala paznju nasim iseljenicima u Juznoj Africi, mada se njihov broj postepeno uvechavao. Prema navodima Mursala, u periodu izmedju 1923. i 1933. godine u Juznu Afriku se uselilo 349 gradjana te prve Jugoslavije. Tek 1930. godine, jugoslovenska vlada je imenovala jednog Slovenca, Danila Strukelja, za prvog pocasnog konzula u Johanesburgu. Sedam godina kasnije, posle peticije 147 uglednih jugoslovenskih doseljenika, za novog pocasnog konzula imenovan je Djordje Sinovich, pripadnik druge generacije doseljenika sa Braca.

Popis stanovnistva u Juznoj Africi iz 1936. godine registrovao je vrlo mali broj doseljenika iz prve Jugoslavije - svega 523. Istovremeno, zagrebacka stampa je pisala da u Juznoafrickoj Republici ima najmanje 4.000 Hrvata. Istina je, tvrdi Milos Misovich, bila negde izmedju ove dve krajnosti, a Srbi i Crnogorci su cinili, najcesche, tek deseti deo te jugoslovenske dijaspore. Kada je zapoceo Drugi svetki rat, u Johanesburgu je otvoren Generalni konzulat Kraljevine Jugoslavije sa dr Stojanom Gavrilovichem na celu. On je u svojim prvim diplomatskim izvestajima Vladi u Beogradu isticao da je vechina iseljenika bez pasosa, bez kontakata sa drzavnim organima i bez evidencije. Zato je, kada je o broju iseljenika rec, samo pretpostavljao da u Johanesburgu ima 1.800, u Pretoriji oko 50, u Kejptaunu 40, Skotburgu 30, Durbanu 20, a medju njima 300 vojnih obveznika. To su bili prvi sluzbeni podaci Jugoslavije o njenim iseljenicima u Juznoafirckoj Uniji 1941. godine (Misovich, 1990).

Posle pada Beograda, u Durban i Kejptaun je stigla grupa clanova jugoslovenske izbeglicke vlade (Trifunovich, Budisavljevich, Banjanin i Cubrilovich), ali i povecha grupa izbeglica iz Jugoslavije, njih 142. Na prijemu koji im je priredio pocasni konzul, Djordje Sinovich, docekalo ih je 300 iseljenika. Vechina njih je tokom rata pruzala veliku finansijsku pomoch vladi zemlje iz koje su potekli.

Novi talas doseljavanja na Jug Afrike krenuo je posle Drugog svetskog rata, kada je grupa oficira i podoficira, ratnih zarobljenika bivse kraljevske vojske, odlucila da se ne vrati u Jugoslaviju. Njihova pojava dovela je i do stvaranja tzv. politicke jugoslovenske emigracije u Juznoj Africi, ciji su clanovi bili Srbi, pa i Hrvati. Sve do 1948. godine, u tamosnjoj jugoslovenskoj koloniji, osechao se uticaj prosovjetskih struja, sto je neminovno dovodilo do politickih ekscesa izmedju antikomunista i komunista . Kada je, medjutim, vechi broj nasih doseljenika vech uzeo juznoafricko drzavljanstvo, prilikom popisa stanovnistva iz 1951. godine, nije fakticki ni registrovan ovaj novi doseljenicki talas, jer je broj jugoslovenskih doseljenika bio jednak onom iz 1941. godine. Pocetkom sezdesetih godina Generalni konzulat je procenio da u Juznoj Africi ima 2.300 nasih iseljenika. Najvise ih je bilo iz Hrvatske - 2.040, zatim iz Crne Gore - 200, Srbije - 50 i Slovenije - 10. Prema podacima DKP, jugoslovenski doseljenici radili su, prevashodno, u gradjevinarstvu, poljoprivredi i u trgovini (Sevich, 1989).

Kada je, nakon uvodjenja sankcija prema Juznoj Africi od strane OUN, Jugoslavija zatvorila Generalni konzulat (1963) jugoslovenska kolonija je, ne svojom krivicom, gurnuta u zaborav. Najkrachi put iz Beograda do Johanesburga, vodio je preko Beca i Imigracionog biroa Juzne Afrike. Naime, pocetkom sezdesetih godina ova drzava je godisnje useljavala do 40.000 stranaca. Medju ekonomskim migrantima iz Jugoslavije, bilo je tada dosta i Srba i Crnogoraca. Taj talas je permanentno trajao sve do kraja osamdesetih go dina. Prema slobodnim procenama samih iseljenika, jugoslovenska kolonija je, u tom medjuvremenu, narasla na 20.000, od cega je bilo 8.000 Srba i Crnogoraca. Na put dug 18 hiljada kilometara od Srbije i Crne Gore do Juzne Afrike, uputili su se pre dve-tri decenije Miha Mihaljevich iz Herceg Novog, Olivera Markovich iz Belosevca kod Valjeva, Bosko Aleksandrich iz Obrenovca, Moma Sarovich iz Bosne, Radisa i Rajko Djurdjevich iz Kragujevca, Djordje Aleksijevich iz Beograda, Ostoja Misich, potomak vojvode Misich a, iz Struganika, Nichifor Anicich iz Sandzaka, Cakan Jakovljevich iz Leskovca, Milos Petrovich iz Loznice i Milan Malich iz Vojvodine. Posle jednog takmicenja u dzudou, iz Svajcarske su tih godina emigrirali i sportisti Dragan Vukovich i Vojo Vujevich, sto je poprimilo karakter diplomatsko- politickog ekscesa. Dr Dragan Pavlovich, iz Beograda, radi kao lekar vech 20 godina u Johanesburgu. Tamo su i dr Cvetanka Bulajich, Mile- Majkl Buljugich, Milos Krstich i Aleksandar Ilich. U toj zemlji je beogradski sce nograf Vladislav Lalicki postao ugledni slikar ("Politika", 1989). Ekonomski gledano, to nisu preterano imuchni ljudi, jer se bave "sitnim" biznisom. Najvechi broj uspesnih Srba i Crnogoraca bavi se prometom mesa. Najuspesniji i najpoznatiji mesar je Ranko Sakota, Srbin iz Hercegovine koji snabdeva bolnice u Johanesburgu i kasarne u Transvalu. Djordje Sinovich, bivsi farmer, ostavio je svojim sinovima i bogatstvo i ugled. Jedan od njih je Desimir Sinovich koji ima lanac od dvanaest mlekara i nekoliko fabrik a za preradu ribe. Njihovom uspehu bi svakako, kako sami kazu, doprinelo uspostavljanje diplomatskih i ekonomskih odnosa izmedju Beograda i Johanesburga, ali SFRJ o tome nije razmisljala. Prva zvanicna jugoslovenska poseta Juznoj Africi ostvarena je tek 1989. godine kada je grupa pevaca ucestvovala na Festivalu narodnih pesama i igara u Johanesburgu. Posle njih dosli su vaterpolisti "Crvene Zvezde", ali tri godine kasnije (Sevich, 1989).

Poslednji talas srpskih i crnogorskih doseljenika u Juznu Afriku otpoceo je sa politickim nevoljama u SFRJ i na Balkanu. Rat i potreba da se nadje bilo kakav bolji posao i bolja plata izgnali su, prema podacima Srpske pravoslavne crkve, cak 4.000 izbeglica u Juznu Afriku. Najvechi broj ih je iz Bosne i Srbije. Neki od tih ljudi su bili i zavedeni laznim obechanjima turistickih agencija da je Jug Afrike 1992. godine, u vreme pocetka privredne recesije na Zapadu, zemlja blagostanja, pa su se, zatim, nasli na ulici. Ni o tim novim iseljenicima SR Jugoslavija ne vodi racuna, i oni su, iako "sasvim svezi", zaboravljeni. Tek na intervenciju srpskih biznismena, pre svega Majkla Buljugicha koji vodi Jugoslovenski trgovacki centar u Johanesburgu, u Beogradu je prihvachena ideja da se posle trideset godina uspostave ekonomske i kulturne veze sa nasim iseljenicima, a diplomatske sa drzavom Juznoafrickom Republikom. Zato je i otvoren Biro za zastitu interesa SRJ na Jugu Afrike. Prema procenama Mileta Buljugicha "danas u Juznoj Africi zivi i radi cak petnaest hiljada srpskih i crnogorskih iseljenika" (NIN, 1991).

Medju "jugoslovenskim iseljenicima", srechom, nije bilo politickih sukoba, jer hrvatska i srpska emigracija nisu imale direktnih kontakata i suceljavanja. Kako svedoci Milos Misovich (1990), medjutim, bilo je sukoba unutar srpske zajednice kada se Crkva podelila na "federalno i raskolnicko krilo". To je imalo za posledicu i visegodisnje sudjenje oko vlasnistva nad crkvom i crkvenim imanjem, zbog cega je utrosen veliki novac. Jedna crkven-skolska opstina u Juznoj Africi nalazi se u Johanesburgu. Pravoslavni hram i dom sagradio je Mile Stojakovich sa suprugom Smiljom i cherkom Drenkom, pre pet decenija. Po njegovoj zelji krsna slava familije Stojakovich Sveti Toma postala je i opsta slava pravoslavaca na Jugu Afrike. Crkvu vodi otac Sima Sumar, sa popadijom Danicom koja je zaduzena da brine o jedinoj srpskoj dopunskoj skoli, da deca ne zaborave maternji jezik i o biblioteci u Johanesburgu. Dugogodisnji predsednik Upravnog odbora srpske crkven-skolske opstine bila je Oliver-Vera Markovich, danas poznati modni kr eator iz Johanesburga. Na okupljanju, posebno mladezi, aktivno je radila Radojka Mihich, predsednik Kola srpskih sestara "Milka Stakich" (Sevich, 1989). Zahvaljujuchi Srpskoj pravoslavnoj crkvi, "jugoslovenski" iseljenici su se, iako su imali i svoj Klub Jugoslovena, osechali i najcesche Juznoafrikancima predstavljali kao "Srbi iz Jugoslavije". Tako su kao Srbi i nastupali na etnickim festivalima. Juzna Afrika je jedina useljenicka zemlja u kojoj su nasi iseljenici jugoslovenstvo zamenili za srpstvo i u koj oj Dalmatinci slave Vidovdan kao svoj praznik (Misovich, 1990). Kao nemi svedok srpstva na gradskom groblju, pored latinicnih i stranih napisa, nalaze se i chirilicni: "Ovde pociva Dusan Stevich, Milica Vulinovich, Milica Milicevich, Petar Mikich, Mile Stojakovich..." Interese SR Jugoslavije u Juznoafrickoj Republici danas zastupa poseban Biro, dok pri Privrednoj komori Jugoslavije postoji poseban Komitet za poslovnu saradnju. U situaciji dok su Srbija i Crna Gora pod sankcijama i bez diplomatskih predstavn ika, a i bez politickih kontakata sa Johanesburgom sve do maja 1994. godine, cinilo se, da se nista racionalnije sem cekanja na bolje dane i ne moze uciniti. Medjutim, prijem na koji je naisla zvanicna jugoslovenska delegacija koja je prisustvovala inauguraciji novog predsednika Juznoafricke Republike uliva nadu za normalizaciju odnosa izmedju Beograda i Johanesburga, a time i odnosa izmedju matice i srpske kolonije na Jugu Afrike.