Svedska

Prema podacima Saveta Evrope, objavljenim 1991. godine, u ovoj zemlji je bilo 41.053 gradjana SFRJ. Pored njih, u Svedskoj je zivelo i preko 20.000 lica poreklom iz bivse Jugoslavije koja su primila svedsko drzavljanstvo. Prema svedskom zakonu o drzavljanstvu, uslovi za naturalizaciju su sledechi: a) da je lice punoletno; b) da je licno podnelo zahtev za naturalizaciju; v) da ima domicil u Svedskoj poslednjih pet godina i u trenutku podnosenja zahteva; g) da je karakterno pouzdano. Pored ove redovne postoji i tzv. izuzetna naturalizacija, i to: a) kada je rec o bracnom drugu svedskog drzavljanina; b) kada postoji poseban interes Svedske da jedno lice postane njegov drzavljanin; v) u drugim posebnim slucajevima (Svedski odbor za imigraciju razmatra svaki od ovih slucajeva i donosi odluku o opravdanosti naturalizacije, bilo da je rec o redovnoj ili izuzetnoj). Svedski zakonodavac ne zahteva potvrdu o otpustu iz ranijeg drzavljanstva, ali trazi odobrenje vlade cije drzavljanstvo ima lice koje prijemom u drzavlja nstvo Svedske ne gubi svoje dotadasnje drzavljanstvo.

Kada su se Srbi i Crnogorci, zaposleni u Svedskoj, pocetkom devedesetih godina nasli, kao i mnogi nasi ljudi u zemljama Zapadne Evrope, pred dilemom srpstvo ili jugoslovenstvo, odlucili su se za kompromis. Rezultat tog dogovora bilo je formiranje Svesrpskog-jugoslovenskog saveza i preimenovanje "Jugoslovenskog lista" u "Nas list". To je samo jedan od znakova kompaktnosti srpskih gostujuchih radnika u Svedskoj. Jer, oni su se devedesetih godina u ovoj zemlji suocili sa antisrpskom kampanjom u svedskim mediji ma i administraciji, ali i sa albanskim, hrvatskim i muslimanskim nacionalistima.

Prema podacima Doseljenickog saveta, u Svedskoj je pocetkom devedesetih godina zivelo 70.000 Jugoslovena. Sociolog dr Sel Magnuson tvrdi da najvechu grupu u toj jugoslovenskoj koloniji cine Srbi - 40%, a zatim Hrvati - 20% ("Intervju", 1989). A dr Henri Back, takodje, na osnovu sastava 141 jugoslovenskog kluba, zakljucuje da u njima dominiraju Srbi sa 40%. Uz njih je bilo i 3% Crnogoraca. Iskusni urednik Miodrag Cvetkovich, iz Stokholma, ceni da Srba u Svedskoj ima oko 35.000 ("Politika ekspres", 1992).

Najvise ih ima u Stokholmu, cak pet hiljada, i u Malmeu i Geteborgu. U Svedsku su Srbi i Crnogorci stigli u dva vecha talasa. Prvi je bio u vreme rata, kada je nemacka strana u Skandinaviju deportovala na hiljade srpskih zarobljenika i drugi, pocetkom sezdesetih godina kada je otvoren proces migracije srpske radne snage. Svedok te ratne migracije je Vlajko Mihich iz Donje Poplate koji zivi u gradichu Jevleu, a druge Milos Misa Milovanovich iz Despotovca. Obojica su danas svedski milioneri i velike srpske pa triote. Glavni doseljenicki udar na Svedsku iz Jugoslavije stigao je 1966. godine, kada je doslo cak osam hiljada nasih radnika. Bilo je to dvostruko vise nego 1965, a cak 15 puta vise nego 1963. godine, kada su primljena samo 583 jugoslovenska radnika (Drobnich, 1987).

Tako masovan priliv jugoslovenskih, odnosno srpskih radnika primorao je Svedsku da tih godina sa SFRJ zakljuci ugovor o regulisanju statusa imigranata. Zbog zastite vlastitog trzista radne snage vech 1967. godine Svedska uvodi obavezu da migranati moraju imati radnu dozvolu, a da clanovi njihove porodice mogu biti u Svedskoj samo ako su se vech u nju doselili. Zato je kasnije i doslo do smanjenog useljavanja srpske radne snage. Devedesetih godina, medjutim, Svedska je za Srbe, Crnogorce i Jugoslovene uvela obavezne ulazne vize, sto je gotovo zaustavilo priliv. U proseku, to su bili muskarci, sa srednjom kvalifikacijom, koji su nasli posao u svedskoj industriji, ugostiteljstvu i komunalnim uslugama, mada je bilo i strucnjaka, posebno u zdravstvu i gradjevinarstvu. O tome vech i postoji izreka koja glasi: "Turci peru sudje, Grci su cistaci, a Srbi fabricki radnici..."

Kako je krajem osamdesetih godina dopunske skole pohadjalo oko cetiri hiljade srpskih malisana, to je bio najsigurniji znak da su nasi radnici ovde pustili duboke korene. Mnogi od njih su se afirmisali kao uspesni biznismeni. Mihajlo Stefanovich proizvodi stilski namestaj, Mirko Anich je mesarski magnat, Petar Dzakula frizerski majstor, Branko Ostojich je fabrikant sadolina i humanista. Miomir Zdravkovich-Serbison, cetr-desetogodisnji Nislija, je gradonacelnik Hamarea, a dr Mihailo Vukas, lekar, osnivac Srp skog lekarskog drustva u Svedskoj i zastupnik Sabora srpskog ujedinjenja iz SAD. Po broju, Srbi, Crnogorci i Jugosloveni srpskog porekla su druga grupacija stranaca u Svedskoj, iza Finaca. Po stazu od trideset godina provedenih u Svedskoj, Srbi su od gostujuchih radnika postali iseljenici. To, medjutim, ne znaci da su se odrekli i svog srpstva.

Na dalekom svedskom tlu prva srpska parohija Sveti Nikola osnovana je pre dvadesetak godina u Vesterosu. Njen paroh je Milan Cekerevac. Danas u ovoj zemlji ima osam parohija. U Geteborgu jerej Dragan Mijajlovich vodi parohiju Svetog Stevana Decanskog, u Malmeu parohiju Svetog Chirila i Metodija vodi jerej Djordje Pantelich, u Jancepingu parohiju Rodjenja Presvete Bogorodice vodi jeromonah Emilijan Mrdja. Helsinborsku parohiju Sveti Vasilije vodi jeromonah Metodije Lazich, a serdeteljsku parohiju Svetog Geor gija vodi Dusan Ranovich. U Stokholmu hram Sveti Sava podigao je arhitekta Milisav Micha Chulafich. U njemu sluzi protonamesnik Vladislav Rafailovich. Otkako je 1991. godine ova crkva postala i srediste novonastale skandinavsko-britanske eparhije u njoj stoluje i vladika Dositej. Time je, pored stvaranja srpskih udruzenja i saveza, stvorena nova prilika za jacanje srpske kolonije u Svedskoj.

Crkva, a i popustljivost svedske i jugoslovenske politike, omoguchili su jos sedamdesetih godina da Srbi i Crnogorci u jugoslovenskoj koloniji nametnu svoj kulturni i nacionalni identitet. Za razliku od drugih razvijenih evropskih drzava, u ovoj je drustveno organizovanje jugoslovenskih radnika bilo jako izrazeno. Krajem sedamdesetih godina u Svedskoj je bilo 65 klubova, a 1983. godine cak 131. Van njih je bilo jos cetrdesetak nacionalnih hrvatskih, ali i srpskih organizacija. Najvecha asocijacija nasih rad nika sedamdesetih godina bio je Jugoslovenski savez u Svedskoj, koji je od 1976, u cast posete J. B. Tita Stokholmu, pokrenuo i svoj "Jugoslovenski list". Tek osamdesetih godina, medjutim, pod kontrolom SK SSRNJ i SKJ, formiran je i Koordinacioni odbor srpskih drustava Svedske u Geteborgu, koji je oko sebe okupljao srpske klubove "Svetozar Markovich", "Sindjelich", "Srbija". Slovenci i Makedonci su i tada imali vise svojih nacionalnih klubova. Najpoznatiji srpski aktivisti bili su Vladimir Miljenkovich iz J ovanovca, dr Milovan Mladenovich iz Prokuplja, Dragan i Vlada Stanisavljevich iz Beograda, dr Mihailo Vukas iz Nisa, Radovan Novakovich sa Cetinja.

Danas u Svedskoj funkcionise 25 nasih organizacija, od kojih je vechina koncentrisana u Stokholmu, Geteborgu i Malmeu. Najstarije srpsko drustvo u Svedskoj je "Sindjelich", osnovano jos 1974. godine. Njegov dugogodisnji predsednik je bio Vaso Pekich. Iz tog drustva pocetkom 1992. godine iznikao je Srpski savez sa oko 20 klubova-clanica. Njegov lider je Milan Mitich iz Crne Trave. U ovoj asocijaciji su i novi srpski klubovi "Srebro", "Ivo Andrich", "Kozara", "Dositej Obradovich", "Krajina", kao i mnoga srpsk a humanitarna drustva. Objedinjavanjem sa Jugoslovenskim savezom u Svedskoj je izbegnut cesto kobni srpski raskol, sto nije uspelo nasim ljudima u mnogim drugim zemljama Evrope.

Trenutno na okupljanju Srba u Svedskoj rade dva saveza. Srpsko-jugoslovenski savez vodi dr LJubisa Stojanovich i on nastavlja 25-godisnju tradiciju nekadasnjeg Jugoslovenskog saveza, koji okuplja i danas oko 14.000 clanova. Srpski savez i drustvo "Vuk Karadzich" predvodi Grujo Morovich sa pet hiljada clanova. Ovaj savez je nastao kao odgovor na cinjenicu da Jugoslovenski savez u prvo vreme posle cepanja jugoslovenskih klubova 1990. godine u Svedskoj nije hteo da prizna postojanje srpskog drustva "Vuk Karadz ich". Sada se ceka da drzava Svedska prizna ovaj savez i time pocne da dotira njegov rad.

U medjuvremenu, prema Morovichu, savez je poslao u Bosnu pomoch u hrani vrednu 70.000 maraka. Sve ove organizacije se danas, pored brige o srpskoj kulturi, veri i tradiciji, bave sakupljanjem i slanjem pomochi u Otadzbinu. U tome je posebno aktivan Fond ratne sirocadi u Malmeu, koji vodi Aleksandar Polich. Ovaj Fond brine o tridesetak malisana boraca Kapetana Dragana. Njegovi clanovi su i svedski Srbi, ali i tridesetak Grka. Tokom 1993. godine poslali su malisanima pomoch u vrednosti od 320.000 kruna. Fond srpske solidarnosti u Malmeu, Stokholmu i Skloni vodi i organizuje predsednik Zivorad Stefanovich. Ovaj fond je zbrinuo oko hiljadu srpske dece i skolovao 61 ucenika u SR Jugoslaviji.

Na svedskom radiju za Jugoslovene se emituje "Dnevnik", a na televiziji emisija "Mozaik". U njihovim redakcijama rade Hrvati (Vanja Sutlich, Zvonko Letica, Vjekoslav Culjak, LJerka Kos), Muslimani (Emilija Zilich), ali i Srbi i Crnogorci (Olgica Lindkvist, Radoslav Matovich, Sreten Perovich).

U medijima su dosta cesto srpske zrtve predstavljene kao hrvatske i muslimanske sve dok biznismen Nikola Janich nije svedskim medijima otvoreno rekao da lazu. Ovaj Nislija, koji je u Stokholm stigao kao glumac 1967. godine sa 25 godina zivota, prvi je prebrojao sve svedske intervjue o ratu u BiH i o Srbiji. Utvrdio je da je od 18 televizijskih intervjua, samo jedan napravljen sa Srbinom, a ostali sa Hrvatima i Muslimanima.

Norveska

Priliv sveze radne snage sa Juga, a to znaci i iz Jugoslavije, u Norvesku zaustavljen je jos 1972. godine, kada su se pojavili prvi ozbiljniji simptomi nezaposlenosti. Od tada se dozvola za rad i dozvola boravka strancima izdavala u redjim slucajevima, a najvise kada je u pitanju bio politicki azil. Krajem sedamdesetih godina oko hiljadu Jugoslovena, uglavnom sa Kosova, pokusalo je da se zaposli u Oslu. Kad im nije uspelo zatrazili su azil, ali su ih norveske vlasti odbile i iselile. Medju njima je bila i m anja grupa Srba. Od tada, nasi ljudi vise i ne pokusavaju da se isele u Norvesku.

Najvechi broj Srba i Crnogoraca interniran je u Norvesku u toku Drugog svetskog rata. Medju logorasima bilo je i zarobljenih partizana i ilegalaca, ali i Srba iz ondasnje NDH, koji su preziveli Jasenovac. Od ukupno 4.268 interniraca, 3.841 bili su Srbi. Razmesteni su u tridesetak norveskih logora, ali su prilikom oslobadjanja i raseljavanja, gotovo, svi prekvalifikovani u Jugoslovene. Trideset odsto njih nikada vise nije videlo Srbiju i Crnu Goru (Mladjenovich, 1992).

Neveliki suri kamen na norveskom groblju Sur svedok je te tuzne srpske sudbine. Tu je pokopano 27 Srba streljanih jos 1942. godine. Njihove grobove redovno posechuje prota Dragan Mijajlovich koji vodi Srpsku misionarsku parohiju u Oslu, a i Schepan Pistignjat, predsednik Udruzenja interniraca i clan Odbora norvesko-jugoslovenskog prijateljstva. Nova ratna stradanja 1992. godine na tlu bivse Jugoslavije potakla su i LJubicu Milosavljevich-Bibi iz Norveske da se ukljuci kao predsednik Drustva za borbu hendike piranih u Norveskoj, u borbu za opstanak srpskog naroda. Prikupljajuchi humaniratnu pomoch gospodja Milosavljevich okuplja oko sebe malobrojne srpske patriote i norveske prijatelje.

Inace, statistika pokazuje da je pocetkom 1991. godine u toj zemlji zivelo 4.242 gradjana tadasnje SFRJ i da je od tada dosao jos jedan izvestan broj izbeglica. Naime, pocetkom 1992. godine u ovoj zemlji je registrovano i 3.674 izbeglica.

Danska

Ne zna se sta je to tacno privuklo istocne Srbijance da se sezdesetih godina pocnu zaposljavati u danskim fabrikama. Ocigledno je da je neki Timocanin ili Kladovcanin povukao nogu, kako to nas narod kaze. Tek, od desetak hiljada Jugoslovena (danska statistika je registrovala 1991. godine 10.039 gradjana tadasnje SFRJ), koji su pre tridesetak godina posli "trbuhom za kruhom", vechinu cine Srbijanci iz Timocke krajine. Kada je, medjutim, i ovde krajem sedamdesetih godina nezaposlenost zakucala na vrata, Danci su ih zatvorili za stranu radnu snagu, pa su Srbi poceli da se zene Dankinjama i tako uvechavali svoju koloniju. Prema sluzbenim podacima Generalnog konzulata u Kopenhagenu, danas u Danskoj zivi i radi oko 7.700 Srba i Crnogoraca. Uz njih je jos i cetiri hiljade srpskih izbeglica (inace, iz bivse Jugoslavije u Danskoj je naslo utociste 9.708 izbeglica).

Srbi koji su dosli sezdesetih godina bili su mladi, slabo skolovani i srednje placheni. Radili su u zelezari, fabrikama automobila i kartona, a ziveli su u mestascima Hilerod, Belerup, Helsing, Odenseu i Kopenhagenu. I bili su Jugosloveni. Godine 1977. u Danskoj je bilo sest, a 1988. vech 14 jugoslovenskih klubova, koji su imali srpske nazive: "Branko Chopich", "Veljko Vlahovich", "Timok", "Djerdap" i "Kadinjaca". Svi zajedno imali su 1.500 clanova. U njima su srpski aktivisti Boris Keserich, Boza Pavlovich , Zoran Vulpich, Rodoljub Zivkovich, Slobodan Zivojinovich vodili glavnu rec. Od 1991. godine u Danskoj postoji samo sest organizacija sa oko 3.000 clanova i Savez jugoslovenskih klubova koji vodi Boris Keserich. U njemu su i dalje naj-aktivniji pomenuti srpski i crnogorski klubovi, ali su sada njihovi celnici Misa i Mira Pavlovich, Radisa Popovich, Dragan Mikulovich, Dragan Perich, Djordje Stojkovich i Mira Slijepcevich.

Danski Srbi i Crnogorci su se, iako malobrojni, zajedno uhvatili u kostac sa antisrpskom kampanjom u Kopenhagenu. Tokom 1992. godine organizovali su mirne demonstracije u glavnom gradu Danske, pruzili su utociste brojnim izbeglicama i sakupili pomoch za ugrozeno stanovnistvo u Republici Srpskoj i Republici Srpskoj Krajini. Posebno su u tom poslu bili aktivni Jovo Simich, Olga i Mija Petrovich, Djordje Culujevich, Milan Petrich. U svemu tome imaju podrsku prote Andreja Birona, ruskog svestenika rodjenog u Ml adenovcu, paroha crkve Sveti Aleksandar Nevski, koju Srbi redovno posechuju.

Finska

Malobrojni Srbi i Crnogorci su jako dobro osetili na svojoj kozi sta znaci finska pristrasnost prema hrvatskim nacionalistima. Kako je Finska i 1941. godine priznala NDH, tako je i 1991. godine priznala suverenu Republiku Hrvatsku. Time je jasno stavljeno do znanja srpskim radnicima u ovoj zemlji da su nepozeljni. Nekolicina njih je napustila Finsku, a medju njima je bio i arhitekta Jovica Pesich, koji se sa zenom Janom i petoro dece vratio u Srbiju.