Srbi koji zive u Rumuniji vuku svoje korene jos iz XIV veka, iz vremena kada je pocelo nadiranje Turaka na zapad. Naseljavanje teritorija na kojima Srbi danas zive pocelo je nakon poraza srpske vojske na Marici 1371. i Kosovu 1389. godine. Doseljavanje, pretezno u Banat, nastavljalo se u vekovima koji slede, s tim sto je ono posebno doslo do izrazaja u vreme velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem III Carnojevichem (1690), kada su se stvorile veche naseobine Srba u okolini Temisvara.

Vechina istoricara, medju kojima i Dusan J. Popovich (Srbi u Banatu) tvrdi da je Srba u Banatu bilo i pre dolaska Madjara u Panonsku niziju (895. godine). O tome pise i gospodin Mile Tomich ("Knjizevni zivot" br. 2, jul 1993). Tomich dokazuje da Srbi u Rumuniji zive u oko sedamdeset naselja, od kojih je 36 zabelezeno pre 1400. godine. Ranije je broj ovih naselja bio daleko vechi, sto prema Tomichu dokazuju i nadgrobni spomenici na grobljima mnogih, sada cisto rumunskih, sela rumunskog dela Banata. Tomichev a istrazivanja pokazuju da su i Srbi "starinici" u ovim podrucjima. U zapisu o seobama pod naslovom "Seobe bez seoba", Tomich daje spisak naselja, prema godini kada se prvi put pominju, u kojima zive Srbi u Rumuniji: Canad (1030), Arad (1153), Bazjas (1200), Temisvar (1212), Munara (1219), Ivanda (1221), Knez (1230), Mali Beckerek (1232), Radimnja (1277), Monostur (1282), Fenj (1289), Nadlak (1313), Namet (1317), Sendjuradj (1319), Denta (1322), Chir (1322), Fenlak (1330), Cenej (1330), Gad (1333), Varjas ( 1333), Karasevo (1333), Nachfala (1333), Rudna (1333), Saravola (1333), Sveti Marton (1333), se. Petar (1333), Tolvadija (1333), Parac (1334), Semiklus (1334), Tornja (1334), Pecka (1335), Petrovo Selo (1359), Rekas (1359), Buchin (1364), Zlatica (1367), Leskovica (1371).

Kao starinike, Tomich pominje Srbe i u naseljima koja se pominju u XIV veku: LJupkova (XIV), Svinica (1437), Ketfelj (1454), Stancevo (1456), Keca (1470), Lukarevac (1471) i Sokolovac (1472).

Teritorije na kojima zive Srbi u Rumuniji su vise puta menjale gospodare. Naime, Banat je prvo pripadao Turskoj (1452-1717), zatim Austriji (1717-1779), da bi 23. aprila 1779. godine bio prikljucen Madjarskoj, u cijem je sastavu ostao sve do kraja Prvog svetskog rata (Krivokapich, 1992). Inace, u svom pobedonosnom naletu srpska vojska je 1918. godine zauzela Temisvar, Zombolj i oblast Banatske klisure i drzala ih pod svojom vlaschu sve do 1920. godine. Tada je Ugovorom o miru, zakljucenim u Severu, Banat po deljen izmedju tadasnje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Madjarske i Rumunije. Zabelezeno je, isto tako, da kada se u skladu sa odredbama Ugovora srpska vojska povukla iz pomenutih predela, zajedno sa njom rumunsku teritoriju napustilo je i oko 5.000 Srba (Krivokapich, 1992).

Mada su rumunske vlasti na zboru koji je odrzan 1919. godine u Sibiju odlucile da Srbima u Banatu dozvole da zadrze sva prava koja su imali pod madjarskom vlaschu, ukljucujuchi tu i skole na maternjem jeziku, u praksi su ta prava bila vise nego skromna (Krivokapich, 1992). Srpske skole su bile veroispovedne, a finansirale su se prilozima samih manjinaca. Pitanje obrazovanja srpske manjine u Rumuniji regulisano je Konvencijom koja je izmedju Rumunije i Jugoslavije zakljucena 1933. a stupila na snagu 1935. g odine. Medjutim, brzo nakon stupanja na snagu skolske konvencije, 1939. godine u Rumuniji na vlast dolazi fasisticka "Gvozdena garda", koja pocinje politiku otvorenog proganjanja nacionalnih manjina. Taj polozaj je jos vise pogorsan ulaskom Rumunije u Drugi svetski rat na strani sila Osovine.

Nakon pada fasistickog rezima Antoneskua u Rumuniji (23. avgusta 1944), i zavrsetka Drugog svetskog rata, polozaj srpske i drugih manjina u ovoj zemlji prosao je kroz nekoliko faza. Prva, koju karakterise preduzimanje odredjenih konkretnih mera u pravcu ukidanja diskriminacije nacionalnih manjina, traje do donosenja rezolucije Informbira 1948. godine, kada je osnovan Slovenski antifasisticki front ciji je osnovni cilj bio okupljanje svih Slovena u Rumuniji u jedinstvenu kulturnu zajednicu, propagiranje i ga jenje slovenske kulture u toj zemlji. Srpska manjina je u njemu imala znacajnu ulogu. Druga faza u istoriji srpske manjine u Rumuniji predstavlja mracni period izmedju 1948. i 1955. godine u kome su Srbi ponovo proganjani i maksimalno diskriminisani. Trecha faza pocinje 1955. godine, sa normalizacijom odnosa izmedju Jugoslavije i SSSR, i traje do donosenja Ustava 1965. godine u kome je znacajan povratak prezivelih deportiraca iz Baragana i iz drugih logora, ali se ti logorasi ne rehabilituju. Nakon donosen ja Ustava (1965), srpska manjina u Rumuniji se izjednacava sa drugim nacionalnim manjinama (sa Madjarima, Nemcima, Jevrejima i dr.), ali sudechi po mnogo cemu prava nacionalnih manjina koja daje taj najvisi akt zemlje u praksi su bila ipak ogranicena, premda je clanom 17. Ustava iz 1965. propisano da su gradjani SR Rumunije ravnopravni u svim oblastima privrednog, politickog, drustvenog i kulturnog zivota, bez obzira na nacionalnost, rasu ili veroispovest. Ta cetvrta faza razvoja manjina u ovoj susednoj ze mlji bila je najduza, gotovo cetvrt veka, i traje do 1989. godine. Konacno, peta faza pocinje padom diktature Nikolaja Causeskua i traje do danas. Nju karakterise povoljan razvoj demokratskih odnosa izmedju rumunskog stanovnistva i nacionalnih manjina u ovoj zemlji.

Srpska manjina u Rumuniji predstavlja znacajan faktor za regulisanje medjusobnih odnosa izmedju te zemlje i Jugoslavije uopste, a posebno ekonomskih odnosa izmedju Rumunije i Republike Srbije. Ona se temelji na iskustvima istorijskog razvoja srpskog naroda i saradnje s njegovim delovima koji zive kao manjine u drugim drzavama. O tome svedoce brojni primeri koji su zabelezeni u literaturi. Znacaj srpske manjine u Rumuniji za unapredjenje medjusobne ekonomske saradnje izmedju dve drzave nije u njenoj brojnost i vech u njenim kvalitativnim svojstvima i tradicionalno dobrim odnosima izmedju zemlje u kojoj se srpska nacionalna manjina nalazi i zemlje matice, kao i u istorijskoj bliskosti, uzajamnoj simpatiji i isprepletenosti sudbina srpskog i rumunskog naroda.

O srpskoj manjini u Rumuniji uopste nije bilo znacajnijih istrazivanja u periodu posle Drugog svetskog rata. Tek se poslednjih godina u nas objavljuju krachi radovi o Srbima u Rumuniji. Svi autori se, medjutim, suocavaju s problemom adekvatnih dokumentacionih i statistickih izvora. Jer, u Rumuniji je dugo vremena literatura o nacionalnim manjinama bila oskudna, a ono sto je pisano posle Drugog svetskog rata bilo je toliko ideoloski obojeno da je upotrebna vrednost bila mala.

Prema popisu stanovnistva Rumunije iz 1977. godine, u toj zemlji zivelo je 34.037 pripadnika srpske manjine. Preliminarni rezultati popisa stanovnistva s pocetka 1992. godine pokazuju da je taj broj jos nizi - 29.080 ili nesto iznad 0,1% ukupnog rumunskog stanovnistva, koje je brojalo 22,760.499 lica. Procene, medjutim, pokazuju da je brojnost srpske manjine u Rumuniji znatno vecha. One se zasnivaju na podacima koji se odnose na period izmedju dva svetska rata. Naime, broj Srba u Rumuniji izmedju 1920. i 19 40. godine smanjio se od 49.035 na 43.405 lica (Kostich, 1941). Pribliznu cifru belezila je i Srpska pravoslavna crkva. Godine 1938. u Rumuniji su radile 62 osnovne skole na srpsko-hrvatskom jeziku, od kojih su 54 bile veroispovedne (53 srpsko-pravoslavne i jedna hrvatsko-katolicka), a ostale drzavne. Iste godine, u Rumuniji su bile 52 srpske pravoslavne crkve, 5 manastira i 52 pravoslavne parohije (Stojkovich, 1990). Godina 1920. uzima se kao godina kada je izvrseno razgranicenje izmedju Kraljevine SHS i K raljevine Rumunije. Naime, Ugovorom o miru izmedju sila Antante i Austrije zakljucenim septembra 1919. godine, Rumunija je prihvatila uslov o zastiti interesa onih stanovnika koji se od vechine stanovnika razlikuju po rasi, jeziku i veri. Nakon ukljucivanja vecheg dela Banata u okvire Rumunije, 1920. godine, Srbi koji su ostali u toj zemlji poceli su da se organizuju na osnovu iskustva koja su stekli za vreme Austro-Ugarske (Pejin, 1990). U Rumuniji su u administrativnom pogledu Srbi bili podeljeni u nekoli ko zupanija, dok su u crkvenom pogledu nakon 1919. godine pali pod Temisvarsku eparhiju (Pejin, 1990).

Prema istrazivanjima prof. Stojkovicha, srpska manjina u Rumunija je razmestena duz drzavne granice, severno i juzno od Temisvara, u Banatskoj klisuri i okolini Krasove. Najbrojnija je u zupanijama Cinut Timis, Timis-Torontal, Karas i Severin. Srbi su ziveli u 58 opstina, od kojih su u 27 bili zastupljni s procentom 50-100% stanovnistva. U dvanaest komuna cinili su 90-100% stanovnistva (to su: Belobreska, Varjas, Divich, LJubkova, Kraljevac, Leskovica, Macevich, Radimna, Svinjica, Soka, Sokolovac i Srpski Sveti Marton), a u 15 ostalih mesta izmedju 50% i 90% (Bazjas, Zlatica, Ivanda, Man. Sveti Djuradj, Katifelj, Lukarevac, Lugovet, Nemet, Nadjfali, Petrovo Selo, Rudna, Srpska Pozezena, Srpski Sveti Petar, Stance i Stara Moldava) (Stojanovich, 1990). U gradovima je zivelo manje Srba. Godine 1940. bilo je oko 2.000 Srba u Temisvaru, Aradu, Cakovu i Velikom Svetom Nikoli (Kostich, 1941).

U Banatskoj klisuri pominju su 12 sela u kojima je cetrdesetih godina zivelo oko 12.000, a danas 11.000 Srba (Tomich, 1989). Manja grupa Srba zivela je i u Erdelju, Transilvanija (Trnjegorski, 1938).

Broj pripadnika srpske nacionalne manjine u Rumuniji se postepeno smanjivao. Pored prirodnog procesa asimilacije, taj broj se smanjivao i zahvaljujuchi merama asimilacione politike koje su primenjivane nekad u vechoj, a nekad u manjoj meri. Posle Rezolucije Informbiroa, tokom 1950. i 1951. godine, usledila su masovna proganjanja, hapsenja i deportacije u logor, izgradjen za te potrebe u pescari Baragan (jugozapadno od Bukuresta, u Dobrudzi), montirani su sudski procesi nekim licnostima srpske nacionalnosti i slicno. Pored toga, stanovnici srpskih sela u rumunskom pogranicnom podrucju prema Jugoslaviji, nakon Rezolucije Informbiroa, iseljeni su, kao politicki nepouzdani, i naseljeni severoistocno od Bukuresta.

Takva politika prema manjini naseg naroda je podsticala asimilaciju, te nije cudo sto je broj srpske manjine gotovo prepolovljen. Procenjuje se da danas u Rumuniji ima oko 50.000 Srba.

Obrazovni proces u Rumuniji tekao je na rumunskom jeziku iako je srpska manjina imala svoje skole. Medjutim, imala je samo osnovne skole i dve gimnazije. U periodu izmedju dva svetska rata, medju pripadnicima srpske manjine inteligencije skoro da nije bilo, jer za dve decenije iskolovana su samo dva lekara, sest advokata i jedan profesor, a u veroispovednim skolama radilo je 18 uciteljica i 30 ucitelja (Stojkovich, 1990). Inace, srpska manjina u to vreme nije imala ni kulturnih niti politickih organizacija koje bi je predstavljale kao celinu.

Po zavrsetku Drugog svetskog rata, skoro polovina srpske nacionalne manjine u Klisuri bila je nepismena.

"Vredni i neumorni, cim im se pruzila prilika, shvatili su da je i ucenje ozbiljna stvar, a najteze su primili da se od ucenja moze ziveti" (Tomich, 1989). Ovaj citat sugerise zakljucak da se ni posle Drugog svetskog rata pripadnici srpske nacionalne manjine nisu skolovali u onoj meri u kojoj su Rumuni to cinili. Oni koji su se skolovali bili su uglavnom rasporedjivani na posao u druga podrucja, te su gubili vezu sa svojim zavicajem. Dakle, ako su skolovani, rasturani su po Rumuniji, da bi se u masi vechin skog stanovnistva "izgubili". Istina, rumunski zakoni su, u periodu posle Drugog svetskog rata, garantovali pravo pripadnika nacionalnih manjina na ravnopravnost sa drugim drzavljanima Rumunije, te time i pravo na obrazovanje. Medjutim, u skladu sa Zakonom o vaspitanju i obrazovanju, u Rumuniji se obrazovanje na svim nivoima odvijalo na rumunskom jeziku. Sto se tice posebnih prava nacionalnosti, njima se u skladu s Ustavom obezbedjuje slobodno korischenje maternjeg jezika na svim stepenima obrazovanja.

Rumunija je, nakon promena u decembru 1989. godine, donela vise propisa i zakona koji se odnose na manjinsku problematiku. Naime, novi Ustav koji je prihvachen referendumom 8. decembra 1991. godine, sadrzi clanove koji se odnose na prava manjina u Rumuniji, i to nacionalna, etnicka, lingvisticka i religijska. S tim u vezi, drzava priznaje i garantuje licima koja pripadaju nacionalnim manjinama prava na cuvanje, razvoj i ispoljavanje svojih nacionalnih, kulturnih, jezickih i religijskih osobenosti. Drzava ga rantuje nacionalnim manjinama i pravo obrazovanja na maternjem jeziku. Nastava na jezicima nacionalnih manjina se izvodi u 2.831 skoli i odeljenju, pocev od predskolskih ustanova do zavrsetka srednje skole. Na jezicima manjina skolu pohadja 245.507 ucenika, a predaje 13.974 nastavnika. Stampa se preko 90 periodicnih publikacija na jezicima manjina - madjarskom, nemackom, srpskom, ukrajinskom, slovackom, ceskom, turskom, romskom, rusinskom, bugarskom i jermenskom. Vechinu ovih publikacija subvencionise drz ava. Nacionalne TV stanice emituju dva puta nedeljno programe na madjarskom, nemackom i jezicima drugih manjina.

Sva ova pitanja che biti jos preciznije uredjena u Zakonu o nacionalnim manjinama Rumunije koji je u proceduri donosenja. Naime, u decembru 1993. godine rukovodstvo manjinskih organizacije je dostavilo preliminarni Nacrt zakona o nacionalnim manjinama Savetu za nacionalne manjine, koji che biti upuchen Vladi Rumunije. Savet nacionalnih manjina koji je konstituisan u aprilu 1992. godine u Bukurestu predstavlja organ Vlade Rumunije i deluje pod pokroviteljstvom Generalnog sekretarijata rumunske Vlade. Savet ima 50 clanova, od kojih 14 predstavnika ministarstava i 36 predstavnika nacionalnih manjina, po dvoje iz svake manjinske organizacije. Predstavnici DSSKR su Slavomir Gvozdenovich i Milenko Lukin. Nacrt zakona sadrzi detaljna objasnjenja individualnih prava pripadnika nacionalnih manjina, cije postovanje garantuje drzava, kao i svih nadleznih ustanova i potrebnih finansijskih sredstava za njihov rad. U Nacrtu zakona o nacionalnim manjinama govori se i o kolektivnom uzivanju tih prava, kao i o nekim kolektiv nim pravima, poput prava na predstavljanje.

Shodno zakonskom aktu od 31. decembra 1989. godine, nacionalne manjine preko svojih partijskih predstavnika su zastupljene u Parlamentu. Srbi su predstavljeni preko svoje organizacije - Demokratskog saveza Srba i Karasevaka Rumunije (DSSKR). Njih predstavlja u Parlamentu poslednjeg saziva pesnik Slavomir Gvozdenovich. Gospodin Gvozdenovich je bio i pred-sednik DSSKR. Inace, u Parlamentu prethodnog saziva (od maja 1990. do septembra 1992) predstavnik Demokratskog saveza Srba i Karasevaka bio je Milenko Lukin . U DSSKR je vrlo aktivan i mladi inzenjer Dragan Zupunski, predsednik Temisvarskog odbora DSSKR i niz drugih vidjenih Srba i aktivista - LJubomir Stepanov, Borislav Krstich, sadasnji predsednik, Milan Bajinski, Sima Zarkov, Radislav Klanica, Miomir Todorov, Djoka Mirjanich, Srboljub Miskovich, Milja Radan, Goran Stefanovich, Milos Janosevich, Mileta Djordjevich, Vitomir Velimirovich, Cvetko Milenkovich, Djoka Glisich i drugi. U Temisvaru se izdaje na srpskom jeziku i nedeljnik "Nasa rec" i tromesecnik "Knj izevni zivot", koji su vrlo znacajna glasila Srba u Rumuniji. Zivot Srba u Rumuniji je opisan i u knjigama koje sami izdaju, kao i rumunsko-srpski odnosi. Dr Miodrag Milin, istoricar, objavio je 1992. godinu knjigu upravo o rumunsko-srpskim odnosima modernog vremena.

Prema podacima za skolsku 1970/71. godinu, na nastavnom srpsko-hrvatskom jeziku bilo je 16 predskolskih ustanova sa 471 polaznikom, 29 osnovnih skola sa 1.196 polaznika i gimnazija "Dositej Obradovich", u Temisvaru, sa 126 polaznika (Krivokapich, 1992). U 1993. godini, ova Gimnazija je obelezila pedesetogodisnjicu rada. Iako je privatna niza gimnazija osnovana jos 1921. godine u Keftelju, zahvaljujuchi proti Milanu Nikolichu, kao godina pocetka rada srpske gimnazije uzima se 1943, kada je odlukom rumunskih vlasti odobrena nastava i u visim razredima dotadasnje nize gimnazije u Temisvaru. Prema recima Borislava Krsticha, inspektora srpske skole u ovoj susednoj zemlji, izrecenim na konferenciji "Srbi u Rumuniji", odrzanoj u Sremskim Karlovcima, 18. i 19. juna 1993. godine, skolstvo na srpskom jeziku u Rumuniji se izmenilo nabolje, nakon decembarskih dogadjaja 1989. godine, ali jos ima mnogo teskocha.

Pocetkom sedamdesetih godina rumunska vlada je preduzela mere radi ubrzane asimilacije nerumunskog stanovnistva. Medju najdrasticnijim bila je odluka rumunskog rukovodstva da se pocne sa raseljavanjem preko 7.000 sela. U martu 1988. godine aktueliziran je plan "sistematizacije naselja", radi "stvaranja 500 agro-industrijskih kompleksa", lansiran jos 1967. godine, kojim se predvidjalo "rusenje" preko 7.000 sela i raseljavanje stanovnistva. Medju njima su se nalazila i sela sa srpskim zivljem. Prema americki m analizama, vrsile su se dve vrste "sistematizacija". Prvo, postojao je plan za "sistematizaciju rumunskog poljoprivrednog sektora radi poboljsanja zivotnog standarda ruralnog stanovnistva i ekonomske efikasnosti", eliminisanjem polovine od 13.000 sela i relokacijom njihovog stanovnistva u centralna podrucja. Drugo, urbanom "sistematizacijom", narocito u Bukurestu, raseljavana su lica iz njihovih kucha, radi stvaranja novih urbanih centara. Time su demolirane mnoge kuche koje su bile od istorijskog znacaja , crkve i druge zgrade.

Samo se po sebi razume da su pokusaj nasilnog preseljavanja nase manjine, razbijanje njenih zajednica, i druge vladine mere vodili ubrzanoj rumunizaciji nacionalnih manjina. Isto tako, napustanje rodnog kraja "po potrebi sluzbe" visoko obrazovanih kadrova po pravilu su znacili (u planskoj raspodeli) posao daleko od zavicaja, u centrima u kojima nije bilo nacionalnih manjina kojima pripadaju. Time se slabila koncentracija strucnog i intelektualnog potencijala manjina, pa i srpske manjine.

Otuda se uticaj manjine na privrednu saradnju Rumunije sa zemljom maticom te manjine nije mogao smatrati pozitivnim. Stavise, manjine su u Rumuniji predstavljale negativan faktor ekonomske saradnje sa susednim zemljama, osobito s Madjarskom ciji deo naroda predstavlja najbrojniju nacionalnu manjinu u Rumuniji (1,620.199 ili 7,1% ukupnog stanovnistva zemlje, prema popisu iz 1992. godine).

Bez obzira na rumunske mere asimilacije nacionalnih manjina koje su sprovedene u periodu posle Drugog svetskog rata, jos uvek je srpska manjina, sa najvechom koncentraciojm itelektualaca srpske manjine, najbrojnija u Rumuniji. Tacan broj, nazalost, nije poznat, ali ih ima u mnogim privrednim delatnostima.

Kada se razmatra polozaj srpske manjine u Rumuniji namechu se dva osnovna pitanja. Prvo, sta Srbija moze uciniti za delove svog naroda koji zive u Rumuniji kao nacionalna manjina? Drugo, kako manjine naseg naroda mogu doprineti unapredjenju ekonomske saradnje izmedju Rumunije i Jugoslavije?

Odgovor na prvo pitanje trazi se vise od pet decenija. Naime, dr Trnjegorski, u knjizi Jugoslovenske manjine u inostranstvu, u uvodnom tekstu, koji je napisan na Vidovdan 1938. godine, pod naslovom "I mi moramo putem drugih naroda", kaze:

"Zar nije dosao cas, da mi Jugosloveni postavimo sebi pitanje: Sta radimo mi, sta smo ucinili za svoju brachu iste krvi koja s nama sacinjavaju narodnu zajednicu i nase narodno telo? Nije dovoljno da nasi drzavnici pokusavaju da osiguraju nacionalni opstanak nasih manjina raznim sporazumima i kulturnim konvencijama, mi moramo ceo narod da zainteresujemo za taj problem" (Trnjegorski, 1938).

Srbija moze da ucini za delove svog naroda koji zive u Rumuniji kao nacionalna manjina, vise nego sto je do sada cinila, u oblasti obrazovanja, tj. stipendiranja studenata na nasim univerzitetima, unapredjenja ekonomske saradnje, narocito tzv. visih oblika, ozivljavanja malogranicnog prometa i slicno. LJudi koji se skoluju na nasim univerzitetima treba da doprinesu poboljsanju ekonomskog polozaja same srpske manjine u Rumuniji, kao i unapredjenju ekonomske saradnje izmedju dve zemlje. Ono sto najvise ocekuj e srpska manjina u Rumuniji jeste osnivanje nasih preduzecha u delovima u kojima manjina zivi u Rumuniji, bilo da je rec o zajednickim poslovnim poduhvatima ili o pogonima jugoslovenskih preduzecha. U tim pogonima, ili prodavnicama nasih trgovinskih preduzecha koje srpska manjina trazi da se otvore u delovima u kojima ona zivi, radili bi radnici pretezno srpske nacionalnosti, s obzirom na znanje srpskog jezika i s obzirom na dug zemlje matice prema njima.