SJAJ I TAMA EGZODUSA

"Razgovor o Velikoj seobi mozemo poceti od starog pitanja koje je postavljeno jos u istoriografiji 19. veka: da li je taj egzodus patrijarha sa svojim narodom bio opravdan ili ne!? Sa naknadnom pamecu, koja je uvek nezahvalan saveznik u ovakvim razmisljanjima, brzo bi se moglo zakljuciti da su posledice Velike seobe po krajeve iz kojih je ona krenula bile kobne. U tim prostorima etnicki je oslabio srpski, a od tog trenutka ove krajeve naseljavaju brdjani koji se spustaju s planina a predstavljaju jedan drugi, u ovom slucaju arbanaski, narod…" Ovim recima akademika Dejana Medakovica, istoricara umetnosti i jednog od nasih najvecih istrazivaca baroka i umetnosti srpskog naroda 18. veka, otpocinjemo razgovor o temi: Velika seoba i njene refleksije u umetnosti srpskog naroda.

Medjutim, vazna je cinjenica da se prilikom presudjivanja o Velikoj seobi 1690. vodi racuna o tome da je patrijarh Arsenije III zamisljao seobu kao nesto privremeno, a ne trajno – kaze dalje akademik Medakovic. – Veliki je broj dokaza o tome da se on nada u povratak peckog prestola. Istorijske, politicke i druge okolnosti su seobu, odnosno preseljenje, pretvorile u trajno ostajanje u jednoj drzavi koja se bitno razlikovala od one, otomanske, u kojoj su Srbi do tada ziveli sa svojim vodecim sloje, patrijarhom i celokupnom crkvenom organizacijom.

Sta izdvajate kao najbitniju, najvitalniju osobinu srpskog naroda u vreme Seobe i velike istorijske pometnje tih godina?

Vrlo brzo Srbi su suoceni s neminovnim zakonima svoje bioloske ugrozenosti, s neprijateljstvima, pre svega verskog karaktera, sa staleskim interesima, narocito ugarskog plemstva.

Bila je potrebna izuzetna moralna i duhovna snaga, a ona je vidljiva u mnogim oblicima javnog zivota, da se sve to savlada i da se jedna ogromna nacionalna katastrofa, koliko god je moguce, ublazi. Stavise, u tim naporima srpski narod ispoljava izuzetnu energiju, duhovnu snagu, i veoma brzo on ce uspesno preboleti teske gubitke svoje istorijske otadzbine. Koliko god je to bilo moguce u onim uslovima, srpski je narod sacuvao svoju vezu s tom izgubljenom istorijskom otadzbinom, sa starim jezgrom svoje srednjovekovne drzave. U stvaranju modernog nacionalnog osecanja i svesti, stara duhovna bastina prisutna je i ona odjekuje u mnogim postupanjima, ne samo patrijarha i crkvenih velikodostojnika vec i kod gradjana i vojnika koje Austrija veoma brzo ukljucuje u odbrambene planove svojih drzavnih granica.

Do kakvih promena dolazi u srpskom narodu?

Zivljenje u jednoj zapadnoevropskoj apsolutistickoj drzavi neminovno je moralo da utice i na drustvene promene u sklopu srpskoga naroda. Uprosceno receno, u tim se procesima radja novi gradjanski sloj koji, pored predstavnika vojnickog staleza, preuzima u javnom i politickom zivotu srpskoga naroda sve vidniju ulogu. Raniji, visevekovni primat crkve u zastupanju politickih interesa srpskoga naroda postepeno slabi, a karakter crkveno-narodnih sabora sve se ociglednije usmerava prema novim tokovima izazvanim i razvojem moderne nacionalne svesti. Sve te promene nauka krsti raznim imenima, a sasvim pojednostavljeno mozemo ih nazvati procesom barokizacije. Taj proces je vidljiv i u umetnosti.

Kako ste ga u umetnosti definisali?

Ako bismo ga sveli na formulu, onda bi ona glasila da se tokom 18. veka, a narocito od cetrdesetih godina, napusta ranija cvrsta shema vizantijske ikone koja se pretvara u baroknu sliku. U tim promenama iskazuje se i novi odnos prema inkarnatu lica, prema dekorativnim elementima, dekorativnom shvatanju, prema drugacijoj upotrebi svetlosti i, razume se, izmenjenom odnosu prema prostoru. Te nove slike upotrebljavaju sada stafaznu arhitekturu, a citav sistem arhitektonskih kulisa otkriva svoje nesumnjivo zapadnjacko poreklo. To poreklo prihvaceno je zaobilaznim putem. Rec je o procesima koji su se prethodno desili u ukrajinskom slikarstvu od kraja 17. i u prvoj polovini 18. veka, a upravo to slikarstvo predstavlja za Srbe obrazac dostojan postovanja i ugledanja. Jos vidljivije nego u slikarstvu, elementi baroka prisutni su u arhitekturi. Iako na podrucju Karlovacke mitropolije ne iscezava sasvim tip crkvene gradjevine koji se svojom osnovom vezuje za srednjovekovnu Rasku i Moravsku skolu – a primera za to ima dosta – najveci broj crkava cini grupa vezana za slicnu arhitekturu koju uocavamo u Podunavlju, a vezuje se za Katolicku crkvu. Svakako, vrhunac ovakvih novih teznji predstavlja i dovrsenje katedralnog hrama Karlovacke mitropolije – crkve Svetog Nikole u Sremskim Karlovcima.

Barokizacija se ogleda i na planu drugih umetnosti?

Zivot u gradjanskim kucama prilagodjen je novim uslovima. Te novine odslikava i citava galerija portreta pripadnika vodecih slojeva u srpskom narodu. Novine se javljaju i u duhovnoj muzici u kojoj se napusta jednoglasno vizantijsko pjenije, mahom svetogorskog porekla, u korist viseglasnog pojanja. Svakako, vrhunac tog novog viseglasnog pojanja predstavlja cuveno karlovacko pjenije u cijim slojevima, pored izvornog vizantijskog i narodnog melosa, mozemo uociti i barokne polifonijske oblike. Najzad, velika tekovina koju su Srbi ostvarili nakon Velike seobe moze se formulisati kao proces u kojem je rodjena moderna srpska istorijska svest. NJeno radjanje u mnogonarodnoj Austrijskoj imperiji bilo je neminovno. Srbi su, da bi opstali u tako sklopljenoj drzavi kao sto je bila Austrija u 18. veku, morali da se dokazu kao istorijski narod. To dokazivanje radja i modernu srpsku istoriografiju na cijem zacelju izranja lik grofa DJordja Brankovica, samozvanog despota celog Ilirika. Stara istoriografija mnogo se ogresila o njegovu licnost kao istoricara. NJegove znamenite hronike pisane u hebskom suzanjstvu, dozivele su najostriju kritiku pozitivisticke istorijske skole.

Sta je istoricar DJordje Brankovic porucivao svojim sunarodnicima?

Niko iz te pozitivisticke istorijske skole nije u tim njegovim stranicama (a ispisao ih je vise od 20.000!) iscitao i njegovu bitnu poruku. Ta poruka se vezuje za obnovu iscezle srpske drzave. Iako su u nasoj istoriji poznati i raniji pokusaji njenog obnavljanja, o cemu svedoci i cuveni Banatski ustanak (1594), ipak, do grofa Brankovica niko nije imao jasniju viziju o obnovi srpske drzave, sagledanu na legitimnim izvorima nasega srednjega veka. Bio je on vizionar i fantast, ucen i pustolovan, a iznad svega opsednut svojom baroknom vizijom u kojoj ni za trenutak nije slabila slika o neminovnosti obnavljanja srpske drzave, bez obzira sto je tu svoju sliku Brankovic pokusao da saobrazi i sa interesima Habzburske dinastije.

Razume se da je tesko u jednom intervjuu, u jednom ipak kracem tekstu, sazeti sve sto se desilo u srpskome narodu posle Velike seobe. Ako smo na jednoj strani gubili, na drugoj smo i dobijali. U istorijskim uslovima, u okruzenju mocnih sila koje su nase krajeve pretvorile u veliku ratnu pozornicu, bilo je potrebno i snage i diplomatske vestine da mali serbski nacion ne iscezne u sukobima tadasnjih evropskih velesila. Jer, vec od 1683, posle neuspele turske opsade Beca, otpocinje proces postepenog turskog povlacenja iz Evrope. U tom vrtlogu, mi smo se obreli protiv svoje volje, ali se on nije mogao izbeci. Nasu sudbinu odredjivali su tada strateski putevi, a oni su svi presecali zivo tkivo nasega naroda. Cak je do Skoplja prodrla tada austrijska vojska pod generalom Pikolominijem. Kada je izgledalo da je njeno dalje nadiranje nezaustavljivo, stigli su je porazi i povlacenja. Stvorio se na Balkanu jos jedan vrtlog koji je srpski narod povukao u novu, neizvesnu buducnost. Tu neizvesnost, zahvaljujuci svojoj vitalnoj snazi, srpski narod sa svojim predvodnicima uspeo je da pretvori u izvesnost. Da je kanalise prema onim tokovima koji su zahvatili i samu Austrijsku imperiju. Na podrucju jedne tudje drzave, cesto doista nesklone nasim teznjama, sabrane su tada mnoge umne snage i jasno sagledana istorijska htenja koja su, o tome nema sumnje, pripremala i Karadjordjevu Srpsku revoluciju od 1804. godine. Ono sto nije uspelo Srbima u Austriji, ostvarili su Srbi u Beogradskom pasaluku. Stvorena je srpska drzava u koju su sigurno ugradjeni i mnogi napori srpskog drustva u 18. veku.

(1990)