SPOMENIK DUHOVNOG ZIVOTA

Ako je tacno brojanje beogadskih letopisaca da je nas grad u svojoj dugoj istoriji razoren do temelja oko cetrdeset puta, jasno je zasto besovi raznih osvajaca nisu mimoisli ni beogradske bogomolje.

Iako iz pisanih izvora - a pre svega iz biografije despota Stefana Lazarevica - znamo za postojanje katedralne crkve posvecene Uspenju Bogorodice, ipak, tek nedavno, zahvaljujuci arheoloskim iskopavanjima kod Severne kapije Kalemegdanske tvrdjave, otkriven je i jedan kameni nadvratnik koji potvrdjuje njeno postojanje, a najverovatnije blize odredjuje i mesto gde se ona nalazila. Sve druge pojedinosti prepustene su knjizevnom zanosu Despotovog zivotopisca.

Ni kasniji vekovi nisu Beogradu donosili spokojnije dane. Ratna hronika vidno je obelezila nas grad, koga gravire cesto isticu kao "NJeltberuhmte Stadt und Festung", cime je vidno istaknuto i njegovo znacenje u ratnim pohodima zapadne Evrope.

Svakako najpotpunije vesti i svedocanstva o izgledu Beograda sabrana su u vremenskom rasponu od 1718. do 1739. godine, tj. od Pozarevackog do Beogradskog mira, kada je Beogradom i severnom Srbijom upravljala austrijska vlast. Novi gospodari zaista su pregli da Beograd preurede, urbanizuju i da jednu istocnjacku varos u potpunosti preobraze u duhu zapadnoevropskih graditeljskih oblika. I doista, tada je u Beogradu sagradjen i niz zgrada baroknog stila, ciji nam je izgled sacuvao francuski slikar Nikola Fransoa de Spar, umetnik u sluzbi vojvode Karla od Lotaringije, a u njihovu verodostojnost ne treba da sumnjamo. Uostalom, tacnost svojih crteza Spar je potvrdio i zabeleskom: "Desin‰ sur les lieudz". U pojedinim crtezima ovaj pratilac jednog mocnog princa prikazao je i srpske delove Beograda, Gornju srpsku varos oko Saborne crkve i Donju srpsku varos, na zalost i suvise sturo za nasu radoznalost. Nesrazmer izmedju sacuvanih materijalnih ostataka i pisanih svedocanstava o Beogradu je velik, a nasa masta raspaljena je brojnim arhivskim vestima u kojima se do sitnica opisuje celokupni zivot u gradu, kojem je preuredjena i modernizovana tvrdjava na Kalemegdanu bitno odredila cak i svakodnevne tokove. I u ovim poluratnim, garnizonskim uslovima, u srpskom delu Beograda vidni su napori da se sto pre ustale navike gradskog zivota i tako okonca mucno osecanje koje donosi zivot u nestalnim, seobnim i zbeskim uslovima. Otuda, ne iznenadjuje cinjenica da su srpske crkvene vlasti vec 1718. godine, odmah po odlasku Turaka, uputile molbu ruskom caru Petru Velikom, obavestivsi ga da su Turci pravoslavne crkve "popalili i raskopali do osnovanija", moleci imperatora za pomoc da podigne sabornu crkvu u Beogradu, a "na imja i ktitorstvo vasega carskago velicanstva".

I u svojoj drugoj molbi podnetoj caru Petru Velikom zalio se beogradski mitropolit Mojsije Petrovic sto na njegovu molbu nije odgovoreno, "o milostini na sograzdenije, razorenoj Turkami, Sabornej cerkvi", zbog cega su prisiljeni da obnove svoju staru crkvu koju su ostetili Turci. Ali, sve te molbe bile su uzaludne sto je nagnalo Srbe u Beogradu da sami, 1725. godine, podignu svoju Sabornu crkvu, posvecenu, kao i ona starija, sv. arhistratizima Mihailu i Gavrilu, na istom mestu kao i danasnja. Tako je, skromnim prilozima upornih vernika, otpocelo obnavljanje beogradske Saborne crkve.

I mitropolit Vicenije Jovanovic, naslednik mitropolita Mojsija Petrovica, nastavio je sa radovima oko dovrsenja te "opstenarodne crkve", a skupljanje priloga nije jenjavalo. Razleteli su se ugledni Beogradjani i po drugim krajevima austrijske drzave, stizali su do udaljenih predela Ugarske, usledile su, i ovoga puta, uzaludne molbe ruskoj carici Ani. Ali, nikakve prepreke, a najmanje novcane prirode, nisu sprecile uporne Beogradjane da dovrse zapoceto delo i konacno sagrade svoju Sabornu crkvu. O tome svedoce i arhivske vesti koje potvrdjuju da je Saborna crkva u Beogradu obnovljena i da je bogato opremljena potrebnim bogosluzbenim knjigama, sasudima i odejanijem. Sva ta pouzdana arhivska svedocanstva dokazuju i stepen svesti Srba u Beogradu, njihovu cvrstu volju i upornost da dobiju hram koji ce potvrdjivati njihovu privrzenost pravoslavnoj veri, svedociti o njihovoj prisutnosti u gradu u kojem su vec delovali mnogi monaski redovi tudje veroispovesti, propovednici i misionari, koji su obavezno pratili nove osvajace.

Sigurno je da velika previranja koja su se tada desavala u Beogradu nisu mogla da mimoidju ni srpsku crkvu u kojoj otkrivamo jasne tragove prilagodjavanja izmenjenim uslovima zivota. Tako, znamo da je vec mitropolit Mojsije Petrovic, poput kakvog zapadnjackog crkvenog kneza, imao za bogosluzenje svoga ceremonijara. Zanimljive su bile promene u crkvenom pojanju, kada je mitropolit Mojsije Petrovic doveo sa Atosa "iskusnog psalta jeromonaha Anatolija koji je u Beogradu, u grckoj skoli, ucio mladice da pevaju po grckoj psalmodi", zbog cega je, kako svedoci Jovan Rajic, sasvim prestalo srpsko pjenije, "tako da se i danas retko gde i cuje". Bili su to nesumnjivo sudari starog i novog, istoka i zapada. Slozeni duhovni zivot koji se razvio oko Saborne crkve i mitropolijskog dvora obogatio je i propovednik Sinesije Zalucki, Malorus "koji je cesto slovo Bozije sejao, i narod u veri i crkvi utvrdjivao". Tom zadatku sluzio je i rektor "slavjanolatinske skole" u Karlovcima, Malorus Emanuilo Kozacinski. S pravom zakljucuje istoricar Beograda Dusan J. Popovic: "pred kraj cetrdesetih godina 18. veka pruzala je beogradska Saborna crkva cudnu sliku: srpsko zopstestvoz i Srbi svestenici, pojanje na grcki nacin, a Rusi propovednici".

Sve do dvadesetih godina 19. veka sasvim su sture vesti o beogradskoj Sabornoj crkvi. Vredna je paznje zelja Dositeja Obradovica, popecitelja prosvestenija ustanicke Srbije, iskazana 1809. godine, da pozove u Beograd prijatelja slikara Arsu Teodorovica sa zeljom da u Sabornoj crkvi naslika predstave Srba vladara svetitelja. U svom odgovoru, februara 1810, Teodorovic kaze: "Kakova se umilnost dusi viditi da je pri pomisli nasoj, da cu crez vas, u velikoj crkvi beogradskoj pisati podobija svetitelja i najprvo srbski sveti kraljeva i mucenika". Vec ta Dositejeva zelja jasno svedoci i o ranoj pojavi i budjenju srpskog istorizma u ustanickoj Srbiji, kada je u revoluciji vaskrsavala obnovljena srpska drzava. Oba predvoditelja ustanaka - i Karadjordje, a posebno Milos Obrenovic, svesno su obnavljali stare i zidali nove crkve i tako ispisali nove stranice istorije ktitorstva i zaduzbinarstva kod Srba. Budnom, drzavnickom oku knjaza Milosa nije mogla promaci ni potreba da u svojoj mladoj drzavi izgradi i svoju stalnu prestonicu. Iako je sve do 1840. godine Kragujevac jos uvek bio prestonica, ipak, izgradnja Beograda, posebno u vremenu drugog razdoblja knjaz Miloseve vlasti od 1830-1839. godine, jasno otkriva knjazeve namere o seobi drzavne uprave iz Kragujevca u Beograd. Shvatajuci svu vaznost Beograda knjaz Milos je najpre otpoceo da smisljeno naseljava citave varoske delove, dok je regulaciju naselja poverio beckom inzenjeru Francu Jankeu. Bio je to i prvi urbanista koji je delovao u Beogradu, cijom su zaslugom postavljeni i temelji njegove evropeizacije. Sve te promene neminovo su obuhvatile i staru, a sada vec trosnu Sabornu crkvu sv. arhistratiga Mihaila i Gavrila. Tako je, po naredjenju knjaza Milosa, porusena stara Saborna crkva i na njenom mestu otpocelo je 1837. godine zidanje novog hrama po planovima pancevackog neimara A. F. Kverfelda, a radovi su dovrseni 1840. godine. Nikako slucajno, upravo ovaj beogradski hram postace i simbol izmenjenih drustvenih i politickih prilika u Knezevini Srbiji, vesnik i novih shvatanja u crkvenoj umetnosti. Ova jednobrodna crkva izgradjena je u stilu klasicizma s elementima kasnoga baroka koji dolaze do izrazaja u oblikovanju zvonika. Posebna paznja posvecena je ukrasavanju unutrasnjosti koja je poverena prvom skolovanom srpskom vajaru Dimitriju Petrovicu za drvenu konstrukciju ikonostasa i pevnica, a Dimitriju Avramovicu za ikone na ikonostasu i zidne slike na poluoblicastim svodovima hrama. Izborom Dimitrija Avramovica, koji je skolovan u Becu i bio sledbenik novih, tzv. nazarenskih shvatanja u crkvenom slikarstvu, oglasen je u Srbiji i kraj starog, zografskog nacina ciji su glavni nosioci bili majstori iz Makedonije i Bugarske, posebno iz Samokova. Svi ovi radovi koji su konacno oblikovali beogradsku Sabornu crkvu zavrseni su 1845. godine, a izvedeni su s vidljivom namerom da prestonica mlade srpske drzave dobije svoj najugledniji hram. I doista, Saborna crkva sv. arhistratiga Mihaila i Gavrila ubrzo je postala najistaknutije obelezje Beograda, pravi spomenik duhovnog zivota, pa i mauzolej citavog niza znamenitih licnosti nasega roda. Pod njenim svodovima odjekivale su besede velikih propovednika srpske crkve, vladike Nikolaja Velimirovica i arhimandrita Justina Popovica. Ovde su pojali najbolji horovi koji su kod nas ikada stvoreni, delovalo je slavno Prvo beogradsko pevacko drustvo sa horovodjom, kompozitorom Stevanom Mokranjcem. U ovom hramu obavljene su mnoge drzavne i verske svecanosti, opela, vencanja i blagodarenja, ovde je krunisan kralj Petar I Karadjordjevic, ustoliceni su mnogi crkveni velikodostojnici. Pod plocama ovog Svetog hrama sahranjeni su vladari: knjaz Milos i knjaz Mihailo, tu pocivaju prosvetitelji Dositej Obradovic i Vuk Stefanovic Karadzic, mitropolit Mihailo i patrijarsi Gavrilo Dozic i Vikentije Prodanov. Sve su to licnosti koje su svoje zivote ugradile u same temelje srpske drzave i crkve.

Najzad, upravo u beogradskoj Sabornoj crkvi nasle su utociste, za vreme okupacije, mosti srpskih vladara svetitelja: sv. cara Urosa V Nemanjica, sv. kneza Lazara i sv. Stevana Stiljanovica, sklonjene od ustaskog genocida za vreme NDH.

Zvona sa tornja ovog svetog hrama oglasavaju vec sto pedeset godina Beogradjanima i celom srpskom rodu i radosti i tugu. U tom vremenu, tako burnom i sukobljivom, ispunjene su slavne stranice njegovog nezakljucenog letopisa. Izmolimo nebesku milost da se ne postidimo pred svedocenjima koja ce ispisati buduci letopisci.

(1995)