ZADUZBINA - NERASKIDIVI DEO
SRPSKE DUHOVNE VESTINE

Celovito zamisljena istorija ideje zaduzbinarstva kod Srba jos nije napisana. Istina, mnoge nase zaduzbine, od srednjovekovnih manastira do brojnih crkava u 18. i 19. veku, prisutne su u nasoj svesti, a najlepsa potvrda upravo ovakvih kolektivnih dozivljaja iskazana je u nasem narodnom pesnistvu. S posebnom snagom i lepotom javlja se ponos pred nasim zaduzbinama u pesmi "Sveti Sava", u kojoj na cuveno pitanje "kud se dede car Nemanje blago?", narodni pevac odgovara da svetitelj blago nije raskovao "na nadzake i na buzdovane", vec "na sest’ krsta, na tri zaduzbine".

Idejom ktitorstva prozeta je i pesma "Zidanje Ravanice", u kojoj carica Milica opominje i podstice cara Lazara da podigne svoju zaduzbinu. Zvuce kao prekor njene reci kada ona sa gorcinom kazuje:

Zaludu mi dvoje carujemo,

Zaduzbine nikakve nemamo…

I danas vec klasicna pesma "Milos u Latinima" lepo je svedocanstvo o nesumnjivom narodnom ponosu na stare zaduzbine, o kojima latinskoj gospodi govori Milos Obilic. Stavise, da bi iskazao svoj ponos prema srpskim zaduzbinama, Milos potcenjuje latinske crkve uzvikujuci:

Da vi znate nase manastire

Nasih slavnih cara zaduzbine,

Kakovi su i koliki su,

posle cega sledi nabrajanje citavog niza nasih slavnih manastira na celu lavrom Studenickom. Pevac celu pesmu usmerava da izgradi kod svojih slusalaca jedno izuzetno osecanje ponosa zbog lepote srpskih zaduzbina, a, istovremeno, on stvara i poseban vid istorizma, jer podstice na razmisljanje o staroj slavi, o velicini onih koji su bili kadri da sagrade tako lepe crkve.

Bilo bi pogresno misljenje da je srpsko zaduzbinarstvo ugaseno s padom srpske srednjovekovne drzave. Naprotiv, brojni su primeri da se u tom razdoblju pojavljuje niz ktitora, cesto iz redova crkvenih velikodostojnika ili malih hriscanskih spahija koji su svoje mesto i ulogu, narocito tokom 16. veka, prilagodili turskom poreskom sistemu. U tom veku javljaju se i razna svedocanstva o ktitorima koji pripadaju nastupajucem gradjanstvu. Primera radi, pomenucemo grupu gradjana iz Srpskog Kovina koja je 1576. godine platila zidanje velike crkve u fruskogorskom manastiru Novom Hopovu.

Ideja zaduzbinarstva s novim zamahom prigrljena je u 18. veku kada je samo na podrucju Karlovacke mitropolije podignuto na stotine novih crkava, ili su stari manastiri prepravljeni i dogradjeni u duhu vladajuce barokne arhitekture. U rane primere gradjanskog mecenatstva navescemo barokni toranj manastira Krusedola, koji 1726. godine podize Nedeljko Bogdanovic sa bratom Stojicem. Visoki toranj uz crkvu manastira Velike Remete podigli su 1735. braca Andrej i Jakov Andrejevic, prvi "postmajstor" varadinski, a drugi bescanski. Danasnja crkva manastira Bodjana podignuta je 1722. troskom Mihaila Temisvarlije, zitelja varosi Segedina, a isti gradjanin platio je 1737. njeno zivopisanje.

I u severnoj Srbiji, koja je od 1717. do 1739. bila pod austrijskom upravom, najveci je graditeljski poduhvat bio zidanje i oslikavanje crkve manastira Drace kod Kragujevca. To delo izvrseno je 1735. godine "trudom i izdivenijem" gospodina "ober kapitana" Stanise i jeromonaha igumana Gavrila.

Izuzetan ktitorski podvig ucinio je Daskal Stefan, monah manastira Ravanice, koji je u "vremena teska i usilna" obnovio svoj stari manastir. Ne cekajuci okoncanje austro-turskog rata od 1716. godine, Daskal Stefan je presao u Srbiju "imajuci zelju da vidi Ravanicu". Do 1721. godine on je podigao celije i podigao pripratu, a u svom testamentu setio se da ostavi novac za zidanje trpezarije i za nagradu zivopiscima.

Ktitorski poduhvati u 18. veku – a navedeni primeri uzeti su samo nadohvat – nedvosmisleno ukazuju da su pripadnici srpskog drustva, crkvena lica monaskog i mirskog svestenstva, jednako kao i visoka hijerarhija, zajedno s predstavnicima naseg gradjanstva, vojnickim plemstvom i seljastvom, prihvatili i nosili ideju ktitorstva. U tom svom svesnom postupanju oni se svi zajedno nastavljaju na zaduzbinarstvo naseg srednjeg veka koje se obnovilo zajedno sa Peckom patrijarsijom 1557. godine. Drugim recima, zaduzbinarsko postupanje, ustanovljeno u ranim decenijama Nemanjicke drzave, traje kod Srba neprekidno i ono je, bez sumnje, cinilo vaznu integracionu sponu. Nikako nije slucajnost sto je bas u 18. veku doslo do tako velike obnove i naglog procvata te ideje, kada se cak i sasvim siromasne crkvene opstine trude i gotovo takmice da sebi podignu sto velelepniji hram. Desila se ta obnovljena gradjevinska delatnost vec u prvim godinama posle Velike seobe, a cesto grubo postupanje austrijskih vlasti s molbama Srba da im se na osnovu privilegija dozvoli gradjenje crkava, dalo je tom stradalnom svetu neprekidne politicke podsticaje. Ogromni potencijali jedne velike duhovne i politicke bastine, neugasene i za vreme pet vekova turske vlasti, aktivirani su u toku 18. veka. Pa ipak, prvenstvo otkrica srednjeg veka jedva se moze prepustiti samo ovom stolecu. Nije preterano reci da se kod Srba duhovna spona sa srednjim vekom jedva i prekida, da se ona neprestano obnavlja, prenosi i prilagodjava novonastalim drustvenim i politickim okvirima. Vec u toku 18. veka izucavanje srpskih zaduzbina potvrdice i misljenje o primetnom porastu drustvenog ugleda i moci nase gradjanske klase. U tom veku javice se i zaduzbine sa izrazitom prosvetiteljskom i skolskom namerom, kao sto je osnivanje Karlovacke gimnazije 1791. godine i Bogoslovije 1794. godine. U osvit novog veka takva je zaduzbina i Novosadska gimnazija, osnovana 1810, ciji je veliki dobrotvor postao Sava Vukovic od Berkasova, ili zaduzbina Save Tekelije. Najzad, i osnivanje Matice srpske 1826. izrazito je svedocanstvo gradjanske svesti o naucno-prosvetnim i knjizevnim zadacima u srpskom narodu, o velikim, neobavljenim poslovima koji su zahtevali udruzivanje svih rodoljubivih snaga.

I ceo 19. vek prepun je uzbudljivih svedocanstava o novom zamahu ove stare duhovne poruke kod Srba. Spomenucemo i decenije u kojima se obnavljala slobodna srpska drzava, posebno darezljivu, mecenatsku ruku kneza Milosa Obrenovica. Ugledajuci se na svoje srednjovekovne uzore, knez Milos je i kamene ploce o svom mecenatstvu ispisivao u duhu starih ktitorskih formula. To je i vek u kojem nice i niz naucnih i prosvetnih ustanova u obnovljenoj srpskoj Knezevini, medju kojima se istice Licej i Drustvo srbske slovesnosti, osnovano 1841. godine. Posebnu vrstu mecenatstva mozemo uociti i u srpskoj dijaspori, narocito u Trstu, gde se svojom darezljivoscu isticu clanovi bratstva okupljeni u crkvenoj opstini. NJihova darezljiva, mecenatska ruka osetila se i prilikom zidanja nove crkve Sv. Spiridona, osetilo se njihovo rodoljublje i u pomaganju nase knjizevnosti.

Brzi rast i evropeizacija mlade srpske drzave u 19. veku svakako su uticali i na naglo umnozavanje zaduzbinarstva, pri cemu se isticu brojni darodavci koji pomazu srpsku prosvetu, Srpsku kraljevsku akademiju nauka osnovanu 1886. godine, Veliku skolu, a narocito beogradski Univerzitet osnovan 1905. godine. Stavise, te institucije crple su svoje glavne prihode upravo iz brojnih legata, koji su im osiguravali neometano delovanje. Zaduzbinare kao sto su Kapetan Misa Anastasijevic, Velimir Todorovic, kraljica Natalija, Luka Celovic, mozemo zaista smatrati velikim dobrotvorima svoga roda. NJima se pridruzuje i Ilija Kolarac, ciji Narodni univerzitet deluje i danas odigravsi u razvoju srpske prosvecenosti i kulture ogromnu, nezaobilaznu ulogu.

Iako je u prvim decenijama posle Drugog svetskog rata nase zaduzbinarstvo zamrlo, ipak, kada su se prilike ustalile, obnavlja se i zaduzbinarstvo kod Srba. Plemeniti ktitor kao sto je bio Pavle Beljanski stvorio je svoju nezaobilaznu, dragocenu zbirku srpskog modernog slikarstva, koja je u posebnom paviljonu otvorena u Novom Sadu.

Dragoceni su darovi dr Laze i dr Nadezde Ristic, cije su slike obogatile zbirke Muzeja savremene umetnosti u Beogradu. Muzej africke umetnosti u Beogradu poklanjaju Beogradu Veda i Zdravko Pecar; dragocen je legat Milice i Rodoljuba Colakovica; Slave Tabakovic i Nedeljka Gvozdenovica; sjajnu zbirku skupocenog namestaja poklanja prof. Petar Popovic.

Gotovo svakodnevno javlja se u raznim oblicima ispoljeno zaduzbinarstvo, a od posebne su vrednosti biblioteka i arhiv dr Radoslava M. Grujica, poklonjeni srpskoj Patrijarsiji, i biblioteka publiciste Sime Simica, nedavno darovana Srpskoj akademiji nauka i umetnosti.

Najzad, nezaobilazne su zaduzbine Ive Andrica i Milosa Crnjanskog, koje su vec uveliko otpocele sa svojom zapazenom delatnoscu.

Medjutim, sve ove zaduzbine treba da nadmasi Vukova zaduzbina. Vec od svog osnivanja ona je postavljena kao zaduzbina koja se obraca najsiroj javnosti, pojedincima i ustanovama, svima onima koji prihvataju njene plemenite i rodoljubive ciljeve. Veliko delo Vuka Stefanovica Karadzica dovoljno je snazno i podsticajno da ovu zaduzbinu ugradi u same temelje nase savremene i buduce drustvene svesti, da je pretvori u tekovinu koja ce biti oplemenjena i obogacena novim sadrzajima. Podstaknuta velikim primerima nase proslosti, Vukova zaduzbina mora da gleda unapred, u buducnost, u podviznistvo. Taj pogled osiguravaju joj i svi oni zadaci koje je tako svecano primila pred licem ne samo srpskog naroda vec i pred svim dobronamernim ljudima Jugoslavije.

(1988)