ZAGONETNI LIK DIMITRIJA BACEVICA

Daleke 1887. godine neumorni Dimitrije Ruvarac objavio je u 38. broju Javora clanak pod naslovom: "Zograf ili ikonopisac Dimitrije Bacevic". U tom prilogu Ruvarac je rekao da "nije cudo sto do sada nesmo znali ni po imenu da je Dimitrije Bacevic bio ikonopisac, a manje da smo sta culi o njegovom radu". On o njemu zna da kaze jedino da je D. Bacevic slikao ikonostas Sv. Nikolajevske crkve u Zemunu, pa moli da ga svestenici izveste o tome da li je Bacevic slikao jos neku crkvu, ili da to objave. Bez takvih podataka ne moze se napisati istorija srpskih ikonopisaca i zivopisaca i srpskog slikarstva. Dalje, Ruvarac kazuje da "cetir prestolne ikone nije Bacevic slikao, no prenesene su iz starije crkve u nju i manje su lepse izgradjene od Bacevicevih slika. I Bacevicev je posao vrlo lep, no tek nije onakav kao sto su prestolne ikone". "Za cudo mi je da i mati Bozija Marija na prestolnoj slici drzi krin u ruci." Upravo ta cinjenica, uputila je Ruvarca da saopsti da su "Baceviceve slike slikane u duhu rimske crkve, tj. onako isto, kao sto vidimo obicno u svima nasim crkvama, da arh. Gavrilo drzi krin, da sv. Petar drzi kljuceve, a Pavle mac". Tim svojim bojazljivo-naivnim primedbama Ruvarac se prikazao i kao jedan od nasih prvih naucnika koji su se zanimali i ikonografskom problematikom.

Zasto smo se upravo danas, u prostorijama Galerije Matice srpske, u ustanovi koja je organizovala ovu sjajnu izlozbu D. Bacevica, i objavila izuzetnu knjigu mr Miroslave Kostic, setili ovog davno napisanog teksta D. Ruvarca?

Ucinili smo to zato jer smo ovim podsecanjem sazdali razvojni lik citave jedne naucne oblasti u Srba koja je - a to potvrdjuje i ova izlozba i ova knjiga - tek u nase dane dozrela do one razvojne tacke koju je vec ranije postigla evropska istorija umetnosti. Od Ruvarca do mr Miroslave Kostic dug je bio put i na njemu su se nasle mnoge licnosti koje su strpljivo otkrivale nepoznate zastanke srpske istorije umetnosti 18. veka. Na tom hodu nezaobilazan je susret sa Veljkom Petrovicem i Milanom Kasaninom, Lazom Mirkovicem i Miodragom Kolaricem, Radmilom Mihajlovic, Olgom Mikic, Mirjanom Lesek i Dinkom Davidovim, Vukicom Popovic i Oliverom Milicevic-Jovic i neumornim Pavlom Vasicem kojem je, sasvim ispravno, i posvecena izlozba Dimitrija Bacevica. Nikako slucajno otvorena je ona u Galeriji Matice srpske, koja je vec odavno stekla velike zasluge oko priredjivanja izuzetno vaznih izlozbi monografskog i tematskog sadrzaja, koje su, slobodno to mogu reci, iz osnova preokrenule do tada usvojenu sliku o razvoju srpske umetnosti novijeg doba. Bile su to izlozbe koje su potvrdjivale ili odbacivale ranije saopstena oprezna naslucivanja. Sve jasnije, cvrsce i ubedljivije one su omogucile ulazenje u sustinske preobrazaje srpske umetnosti 18. veka, ustanovile i one pravce kojima su u nasu sredinu sa raznih strana stizale umetnicke novine. Na taj nacin, smanjen je i onaj stari raskorak koji je kod Srba oduvek postojao izmedju nauke o istoriji i knjizevnosti, sa istorijom umetnosti. Kao sasvim mlada naucna oblast, ona je morala da resava cak i svoje najosnovnije zadatke, kao sto je pitanje obrazovanja nasih slikara, bila je obavezna da utvrdi hronologiju njihovih radova, da iz sturih arhivskih vesti rekonstruise njihove cesto tajanstvene biografije i da, najzad, razresi i slozeno pitanje njihovih predlozaka, kao i sve pojave amblematskog karaktera. Bez preterivanja se moze reci da su srpski istoricari umetnosti novijeg doba, zahvaljujuci usvajanju savremene naucne metodologije, raskrstili sa provincijskim gledanjem na umetnost sopstvenog naroda. To im je uspelo jer su, sasvim ispravno, sva domaca likovna zbivanja stavljali u koordinate evropske umetnosti, prikljucujuci ih i tim nacinom jedinstvenom duhu barokne umetnosti.

Citajuci knjigu o Dimitriju Bacevicu, dosao sam do zakljucka da je mr Miroslava Kostic na izuzetno uspesan i obavesten nacin uspela da napise uzornu monografiju o jednom slikaru, u cijem se delu, u gotovo reprezentativnom obimu, prelamaju glavni likovni problemi sezdesetih i sedamdesetih godina 18. veka, kad se, pod uticajem maloruskog slikarstva i duhovnosti, preobrazila i srpska umetnost, stavise i celokupni crkveni zivot Karlovacke mitropolije. Te novine mr Miroslava Kostic uocava i do pojedinosti prati u slikarskom delu Dimitrija Bacevica, ustrojivsi pri tome i siguran redosled njegovih radova. S obiljem dokaza i uverljivosti mr Miroslava Kostic je stvaranje Dimitrija Bacevica stavila u samo srediste onog razdoblja u 18. veku, koje su istoricari umetnosti oznacili kao vreme majstora tzv. prelaznog perioda, onih stremljenja koja su pripremili pojavu Teodora Kracuna, najveceg majstora srpskog baroka i rokokoa.

Dramu koja nesumnjivo postoji u sukobu starog i novog, tradicionalnog balkanskog zografskog nasledja i novih slikarskih teznji koje su u nasu sredinu stizale sa maloruskih duhovnih istocnika, mr Miroslava Kostic, bez kolebanja, resava u korist varijante kijevskog porekla. Istini za volju, treba reci da je ova naprednija forma u slikarstvu pobedila prvenstveno na podrucju Karlovacke mitropolije, dok su periferne i centralne balkanske oblasti jos dugo istrajavale u svojoj vernosti prema zografskom zakoniku. Ali, i na ovom prostranom podrucju ipak je uzdrmano staro, kasnovizantijsko nasledje s juga, iz centara bliskih tzv. italo-kritskoj umetnosti, niklih na grckim ostrvima u Epiru i Tesaliji. I tu je potvrdjena prodorna moc zapadnoevropskog baroka, stila kojem nisu odolele ni takve tvrdjave pravoslavlja kao sto su bile Atos ili Meteorski manastiri. U svim tim neobicno slozenim stremljenjima mr Miroslava Kostic potvrdjuje svoju snalazljivost, obavestenost i smisao za suptilnu slikarsku analizu. Otuda, njeni su sudovi i zakljucci pouzdani i deluju uverljivo. Iz stranice u stranicu pred nasim ocima izranja zagonetni i nedovoljno rasvetljeni lik Dimitrija Bacevica, a istovremeno se pomera do sada vazeca skala likovnih vrednosti u srpskom slikarstvu u korist ovog majstora koji, sasvim sigurno, odstupa iz druzine zografa pridruzujuci se, s vise opravdanja, grupi svojih slikarski opredeljenih savremenika. Tako smo dobili jos jedan novi prilog boljem razumevanju duhovnog preporoda srpskog naroda u 18. veku. Pred nama je svedocanstvo da je nemoguce tumacenje bilo kojeg istorijskog razdoblja bez ukljucivanja umetnosti kao znacajnog svedoka o duhovnim kretanjima u svome vremenu. Upravo srpski primer jasno dokazuje svu onu silinu kojom je likovno stvaralastvo dogradjivalo duhovne teznje Karlovacke mitropolije, sve njene napore da se odupre velikom pritisku prozelitskog karaktera, koji je, nosen posletridentinskim misionarskim zarom, prozeo celokupno podrucje Austrijske imperije.

"Edz minimis seminibus nascuntur ingentia" (Iz najsitnijeg semena nicu krupne stvari).

U velikoj meri razvoj srpske umetnosti u 18. veku potvrdjuje ovu izreku antickog mudraca Seneke. Jer, staro duhovno i umetnicko seme, posejano izvesno, jos u ranom srednjem veku, klujalo je i davalo svoje plodove. Bez obzira na njihov umetnicki domet, bitno je da je ono raslo kao neraskidivi deo naseg duhovnog kontinuiteta. Stvorena je cvrsta osnova sa koje se moglo poci i u trazenje novina.

Da li je pri tome narusen i duh istocnopravoslavne ikone?

Tesko je prihvatiti ovakvo stanoviste, jer upravo primer Dimitrija Bacevica, uprkos svim stilskim prodorima barokne umetnosti, dokazuje da s njegovih ikonostasa nije do kraja iscezao i duh pravoslavnog ikonopisa. Kao da se u jednom trenutku njegova ruka blagovremeno zaustavila pred mogucnoscu da se konacno i neograniceno opredeli za baroknu sliku, i da trajno napusti duh istocnopravoslavne umetnosti. Rec je o umetnosti koja je na podrucju Balkana postala deo jedne jedinstvene pravoslavne civilizacije. Za dugo vreme, tokom 18. veka, ona se jos nije preobrazila pa i podelila u neke nacionalne skole. Otuda se i moglo desiti da se citav niz slikara poreklom iz Makedonije, Bugarske, Epira i Tesalije - Zefarovic, Jovan Cetirevic Grabovan, Janko Halkozovic i Georgije Stojanovic, prikljucio srpskoj umetnosti i da je to uradio i bez onih pouka koje su nasi ikonopisci dobijali od savremenika obrazovanih u duhu maloruskog ikonopisa. Zanimljivo je rasclaniti i mnoge cinioce koji su uticali na njihovu pobedu.

Iako su u nasoj istoriji umetnosti i pre ove studije mr Miroslave Kostic napisani tekstovi koji po svom sklopu pripadaju sintezama, ipak, verujemo, mnogi sudovi, tamo izreceni, morace se izmeniti. Vec sama ta cinjenica svrstava rad mr Miroslave Kostic u znacajne priloge srpskoj istoriji umetnosti.

(1997)