ORLOVSKI SINOVI

Prvi stanovnici danasnje Albanije bili su Kelti i Iliri, dok se Albanci, kao narod indoevropskog porekla, koji sebe nazivaju Arberi, u pisanim dokumentima pojavljuju 1043. godine. Tada je tim prostorom od Kroje do Drima, koji je nazivan Arberija, vladala Vizantija. Vizantijski car Manojlo Komnen joj je pocetkom XII veka dao obrise drzavnosti. U to doba Stevan Nemanja je dosao u Skadar i do Drima. Nestankom dinastije Komnena albanski feudalci su formirali knezevinu Arberiju sa centrom u Kroji, na cijem celu je bio knez Dimitrije Progon.

U trinaestom veku vizantijce je potisnuo Karlo Anzujski, koji je svoju kraljevinu imao u srednjem delu danasnje Albanije. Jacanjem kralja Milutina i cara Dusana, koji osvajaju sever sa Dracom, takva Albanija je vise od pola veka bila podeljena na tri dela: vizantijski jug, anzujski centar i srpski sever.

Posle Kosovske bitke 1389. sultan Bajazit je vrlo brzo osvojio citavu Albaniju. Tada tamosnji brdjani, "sinovi orlova" postaju Sciptari, pojavljuju sa Otomanskom imperijom krajem cetrnaesotg veka. Kada su Turci osvojili zapadni prostor Balkana, izmedju Crne Gore i Grcke, albanski plemicu su postali turski vazali. Njihovu borbu protiv Turaka albanski narod je poveo 1443. godine pod vodjstvom Djurdja Kastriotica Skenderbega. Nije uspeo da im podari drzavu, jer su se plemena Toske, na jugu, Gege na severu i Mirdite oko Skadra zavadile. Tek pod Mehmedom II albanski plemici su dobili izvesnu autonomiju., koju su platili ubrzanom islamizacijom svog naroda. To je bila cena koju su Albanci platili da bi od Turaka dobili mogucnost da sire svoju autonomiju i novu veru na prostore pravoslavaca Grcke i Stare Srbije.

Po dolasku Turaka albanski brdjani sa planina silaze u ravnice, i zapadno, i istocno od Prokletija. Najznacajniji gradovi u kojima su ziveli Albanci bili su Skadar, Drac, Berat, Valona i Korca, a na Kosmetu je to bio Prizren. U oblasti Debra pojavljuju se u XVI veku, da bi se dalje sirili prema Vardarskoj dolini i Kacanickoj klisuri, Kosovu i Labu, sve do Juzne Morave i Toplice na severu. Dr Ðordje Borozan danas tvrdi:

- Na osnovu onoga sto pruzaju dokumenti s kraja proslog veka moze se zakljuciti da etnicka prisutnost Albanaca u Janjinskom, Skadarskom, Kosovskom i Bitoljskom vilajetu nije prelazila 44 odsto. Na tom prostoru koji daleko nadmasuje sadasnje medjunarodno priznate albanske granice, albansko stanovnistvo je bilo manjina.

Drugi talas doseljavanja Albanaca u XVII veku usledio je neposredno posle prve i druge seobe Srbalja u prostore Vojvodine i Madjarske, kada se iselilo oko 70.000 Srba, dok je treci u vreme kralja Milana, posle tursko-srpskih ratova bio ustolicio arnautski narod u oblasti Peci, Djakovice i Drenice. Sa doseljavanjem Albanaca stigla je i islamizacija, ali i arnautovanje srpskih naselja, ali i samih Srba.

Berlinskim kongresom, medjutim, oblasti naseljene Albancima podeljene su izmedju Srbije, Crne Gore i Grcke, sto je izazvalo nacionalno budjenje kod Siptara, koje je izmedju 1878. i 1882. preraslo u nacionalni pokret poznat kao Prva prizrenska liga. Organizator je bio Avdulj Frasari, koji je 10. juna 1878. sazvao kongres albanskih lidera u Prizrenu. Na njega su dosli siptarski delegati iz Albanije, sa Kosmeta, iz Makedonije, Crne Gore i Grcke, koji su od turske carevine trazili autonomiju u oblastima Skadra, Janjine, Bitolja i Skoplja. Albanci su odbili odluke Berlinskog kongresa, zatrazili nacionalnu samostalnost i poslali Frasarija da to saopsti Bizmarku. Ovaj je, cuvsi da neki narod trazi svoju druzacu, cinicno upitao: "Ko su ti Siptari?"

Avdulj Fraseri mu je odgovorio: "To je jedna muka koja moze da zamuti stomak celog sveta!"

Tada je vec sazrela svet o jednom narodu i ideja o Velikoj Albaniji. Koncepti i programi te ideje mogli bi se najkrace svesti na jednu prepoznatljivu dimenziju olicenu u recenici koju je izgovorio Vasa Pasa Efendi: "Albanstvo je jedina religija Albanaca." Sustinska poruka sadrzana u toj recenici ostala je okosnica albanskog nacionalnog programa sve do danas.

Dr Ðordje Borozan, ekspert za problem albanizacije Srbije, svoju tezu da je "Kosovu utopljeno u takvu Veliku Albaniju" opravdava i podacima da se Srbija posle Berlinskog kongresa, jos vise promenila:

- Muhadziri, doseljenici Siptari i odmetnici postali su glavni protagonisti nasilja i pljacke, narocito u pogranicnim krajevima. U takvim uslovima kod Srba prihvatala se albanizacija kao mogucnost politickog opstanka i, prema podacima i konzulskim izvestajima, ona se pojacavala sve do balkanskih ratova. Samo u periodu od 1889. do 1899. sa tog prostora odseljeno je vise od 60.000 Srba. Procenjuje se, takodje, da je sa prostora Kosova, Metohije, Makedonije, te iz dela Raske oblasti, koji su do 1912. bili u sastavu Turske, odseljeno oko 400.000 stanovnika.

Pocetkom dvadesetog veka, posle sastanka u Urosevcu 1908. godine, Siptari su preko delegata Ismaila Djemalja Vljora od Carigrada trazili vlast u cetiri vilajeta na prostorima Albanije i Kosmeta. Kad je nisu dobili podigli su ustanak, koji je u Albaniji vodio Bajram Curi, a na Kosmetu Hasan Pristina i Iso Boletini. U borbu je poslo cak trideset hiljada Siptara. Posle osvajanja Peci, Djakovice, Orahovca, Prizrena i gotovo citavog Kosmeta i Scipnije ustanici su od Turske zatrazili izdvajanje iz Otomanskog carstva i formiranje vlastite drzave. Kako ustanici nisu bili slozni Turska ih je pokorila.

Vec tada siptarski odmetnici, skriveni u Kacanickoj klisuri, koji su nazivani kacaci, pravili su zulum srpskom narodu po Kosmetu. Cilj njihovih zlocina nisu bile samo pljacke srpskih imanja, silovanja ili kidnapovanja srpskih devojaka, vec i fizicko istrebljivanje Srba, koje bi trebalo da dovede do njihovog iseljavanja. Dvadesetog avgusta 1898. godine, na primer, Arnauti su zaklali Djordja Stojkovica iz Sopina kod Prizrena. Iscupali su mu srce i pluca i metnuli mu na grudi. Njegovo telo su ostavili na drumu. Stojan Novakovic, poslanik Srbije u Carigradu pisao je Tefik pasi, ministru spoljnih dela Turske i detaljno ga obavestio o zlocinima Arnauta prema srpskom zivlju u prizrenskom i mitrovackom kraju.

Pet stoina godina turske vladavine i arnautski zulum desetokovali su Srbe na Kosmetu. U Metohiji je, na primer, 1876. godine bilo 8.600 srpskih domacinstava, a pedeset godina kasnije samo 1.830. Tek posle Prvog balkanskog rata, kada se 1912. godine Otomansko carstvo raspalo, Kosovo i Metohija su posle 523 godine bili slobodni. Tada je u kosovskom okrugu bilo samo dvadeset hiljada srpskih domacinstava, pa je vlada u Beogradu dozvolila povratk Srba.

Odlukom prve Nacionalne skupstine 28. novembra 1912. u Valoni je proglasena nezavisnost Albanije. Prva siptarska drzava formirala je vladu za srednju Albaniju, jer ostali delovi nisu bili pod njenom vlascu. Srbija i Crna Gora usle su sve do Draca i Skadra. Premijer prve albanske drzave bio je Ismail Djemalji Vljora. Nova vlada je trazila od velikih sila da priznaju ovu mladu drzavu i da joj dozvole prisvajanje delova Srbije, Crne Gore, Makedonije i Grcke. Na Londonskoj konferenciji 1913. godine, medjutim, odredjene su danasnje granice Albanije.

Tada se vojne trupe saveznika nisu odmah povukle iz ove nove drzave. Italija i Austrija, koje su drzale jug i sever Albanije proglasile su 1914. Nezavisni albanski principijat, kojim je vrlo kratko vladao princ Vilhem Vid. I u to vreme, narocito, posle upada 15.000 Albanaca na Kosmet, kacaci su napadali Srbe. Njihov vodja u Drenici je bio Azem Bejta, poznatiji po nadimku Galica. Zajedno sa svojom zenom Sota Galica usao je u "Kosmetski komitet", ilegalnu organizaciju Siptara koji su emigrirali u Albaniju. Oko Prizrena divljao je Ibrahim Rustem Kabasi sa cak dve hiljade kacaka. Obojica su imali nameri da formiraju siptarsku vlast, sto je i govorilo o politickoj i nacionalistickoj pozadini delovanja albanskih odmetnika i bandita. Azem Bajta Galica je cak imao i obicaj da govori: "Ja sam kralj za Drenicu!"

I Prvi svetski rat doneo je okupaciju srpskih i siptarskih prostora na Kosmetu i u Albaniji, gde su usle francuske i italijanske trupe. One su 1918. godine u Dracu formirale vladu i za predsednika postavile Miditbega Ljibokua. Komitet saveza siptarske omladine, koji je imao cak deset hiljada ljudi, na Kongres u Ljusnju krajem januara 1920. oborio je novog premijera i oruzjem isterao Italijane iz zemlje. Za predsednika vlade je imenovan Sulejman Deljvini, koji je uspeo da Albaniju uclani u Ligu naroda. Vec takva drzava Siptara odmah je trazila pripajanje Kosmeta, ali joj to Evropa nije dozvolila. Rusenjem Mirditbega, kog je nasledio Fan Noli i pleme Mirdita se naslo na udaru siptarskih nacionalista, pa je uz saglasnost Nikole Pasica, veliki broj njih 1921. godine emigrirao u Prizren i okolinu.

Prema Cvijicevim procenama, od 1878. do 1912. godine zavrsio tako sto je 150. 000 Srba nestalo s tih prostora, cime je demografska, etnicka slika na Kosovu i Metohiji ozbiljno poremecena. U to vreme u podrucju Istoka, Djakovice i Peci oko tri hiljade siptarskih odmetnika je uspelo cak da formira i svoju "nezavisnu zonu". Drugu zonu, klisuru Rugova sa sesnaest sela, drzali su banditi Zorza Adzija i Sali Rame. Srpskoj vojsci je bilo potrebno tri nedelje borbe da likvidira ovo uporiste i ubije cak pet stotina kacaka.

Albanski istoricari tvrde da je Nikola Pasic sa "unutrasnjom reakcijom" u Albaniji pomogao Ahmetu Zogu da sa svojim trupama decembra 1924. godine zauzme Tiranu i osvoji vlast. Bivsi ministar policije i premijer proglasio je sebe za monarha Albanije. Kralj Zogu je bio blizak Rimu, pa je vrlo brzo Albaniju pretvorio u italijansku koloniju. To se slagalo sa taktikom kralja Zogu da "Albanci treba da se podaju, ali da se ne prodaju" stranim silama, da bi uz njihovu pomoc stvorili svoju jedinstvenu Veliku Albaniju. Bez obzira sto je tu taktiku stvorio i praktikovao jedan monarh, nju su kasnije primenjicali podjednako i staljinisti, i komunisti i nove demokrate iz Tirane.

Burzoaska kraljevina Albanija je sa milion stanovnika bila zaostala zemlja, jer je 85 odsto zitelja bilo nepismeno. Stanovnistvo se bavilo stocarstvom i zemljoradnjom i bilo na ivici gladi. To je poteralo dobar broj Siptara da emigrira u Srbiju. Prema popisu iz 1931. godine na Kosovu i Metohiji je zivelo 230.916 Srba i 381.666 Arnauta i Turaka. Najvise stanovnika imao je gnjilacki srez, skoro sto hiljada, zatim pristinski oko 60.000 i prizrenski 50.000. Od sesnaest srezova, samo u devet Arnauti i Turci su bili duplo, a negde i droduplo brojniji od Srba. Istoricar Antun Miletic tvrdi da je izmedju dva rata na Kosmetu delovalo vise od osam hiljada siptarskih odmetnicka. Najvise ih je bilo na terenima Istoka, oko 4.500, Kosovske Mitrovice, Pristine, Podujeva i Vucitrna, oko 1.800, kod Srbice 800, Urosevca i Gnjilana 550 i rejonima Suve Reke, Prizrena, Orahovca i Dragasa oko 400.

Vladavina kralja Zogu okoncana je italijanskom invazijom sedmog aprila 1941. godine. Kralj je pobegao u Grcku, a Musolini je postao vladar Albanije.

Copyright © 2000 Marko Lopusina