PRVA BALISTICKA POBUNA

Nastojanja Kraljevine Jugoslavije da politikom agrarne reforme i merama kolonizacije utice na izmene etnicke slike Kosova i Metohije u medjuratnom periodu nisu dala zeljene rezultate, iako je bilo doseljeno oko 65.000 stanovnika iz raznih krajeva Jugoslavije. Naime, ako se ima u vidu da je sa Kosova i Metohije tokom Aprilskog rata i do kraja 1941. godine oterano i izbeglo 11.168 porodica i da je tokom ostalih ratnih godina ovaj proces iseljavanja nastavljen, moze se zakljuciti da su mere za zaustavljanje albanizacije kolonizacijom ostale bez ikakvog efekta.

Albanski udari na prostore Kosova nikako nisu bili u velikim talasima, vec su bili postupni. Albanci silaze s planina po obodima, polako, pa u sledecoj generaciji ulaze u prva sela, zatim u krv i u sustinu, razarajuci srpski etnicki prostor. Koherentna etnicka prisutnost Albanaca preko Kosova u pravcu Medvedje, Preseva i Kursumlije predstavlja osnovni pravac etnickog udara u centralno podrucje Srbije. Albanci se jednostavno ne mogu izolovati. Oni nikada ne pocinju u nekoj novoj sredini, vec su kao neprekinuti lanac. To je ono sto je uocio Vasa Cubrilovic u "Srpskom kulturnom klubu" 1937. godine, kada je rekao kako ce albanski klin razbiti srpski prostor - smatra dr Djordje Borozan.

Drugi svetski rat i okupacija Kraljevine Jugoslavije doveli su do nove podele interesnih zona na Kosmetu. Na trojnom sastanku u Becu 24. aprila 1941. najveci deo Kosmeta pripao je Italiji, Gnjilanski srez i Sirinicka zupa su dopali Bugarima, a Nemacka je uzela Kosovsku Mitrovicu, Podujevo, Vucitrn i zeleznicki pravac ka Urosevcu.

U fasisticko-nacistickom preuredjenju Evrope tokom Drugog svetskog rata, medju tvorevinama "novog poretka" nasli su se u "novoj" tzv. velikoj Albaniji, uvecanoj Kosovom i Metohijom, zapadnom Makedonijom, istocnim delovima Crne Gore i grckim delom severnog Epira. U tada nastalom fasistickom protektoratu veci deo albanske manjinske populacije u Jugoslaviji i Grckoj proveo je ratne godine u stanju tako ostvarenog "albanskog jedinstva". Boreci se na strani fasisticko-nacistickih snaga, Siptari u Jugoslaviji nastavili su sa terorom protiv starosedelaca. U memoarskim zapisima Karla Umilta, italijanskog diplomate koji je tokom rataboravio na Kosovu, sokiran mrznjom koja je u tom podrucju vladala, on zapisuje: "Albanci zele da istrebe Slovene. Na ulicama narod ceka da prodju kamioni i vozila nase vojske, moleci ih da ih povezu prema Staroj Srbiji i Crnoj Gori, gde su ocekivali spasenje."

"Balli kombetar" ili Nacionalni front je formiran novembra 1942. godine kao protivteza NOP-u na Kosovu. Organizacija je bila "Balli kombetar" koja je formirana u Albaniji uoci italijanske okupacije u cilju okupljanja svih "progresivnih" snaga u borbi protiv okupatora. Osnovna preokupacija organizatora ove organizacije bila je da se nametne kao jedini legitimni i opsti pokret Albanaca sa osnonim ciljem da nakon sloma fasizma obezbedi stvaranje etnicke Albanije i povratak begovsko-burzoaskom vodjstvu na vlast, neovisno od toga sto je za vreme rata delovala u sprezi sa okupatorskim vlastima protiv NOP-a Jugoslavije i Albanije. Po ovoj organizaciju su Siptari nazvani balisti, da bi se razlikovali od partizana.

"Druga prizrenska liga", osnovana je 16. 9. 1943. godine, u Prizrenu na inicijativu Gestapoa. Najvecu ulogu u obnavljanju "Prizrenske lige", imao je Oto Majer, pukovnik Abvera koji je zajedno sa Karlom Kremplerom, SS pukovnikom i u saradnji sa Gestapoom, aktivirao njihovog eksponenta Dzafera Devu, koga su postavili na celo lige i preko njega radili na ostvarivanju svog uticaja na podrucju Kosova i Metohije. Posle kapitulacije Italije, Nemci su Dafera Devu postavili za ministra MUP-a u kvislinskoj vladi Redzepa Mitrovice u Tirani. Kao najorganizovanija iredentisticka organizacija, sa vojnom i politicko-subverzivnom delatnoscu Prizrenaska liga je do oslobodjenja Kosova rukovodila otporom albanskih reakcionarnih snaga protiv NOB Jugoslavije.

Pod vlascu nacista 16. septembra 1943. godine u Prizrenu je odrzana Druga prizrenska liga. Njen inciijator i organizator je bio Dzafer Deva, agent Abvera i siptarski nacionalisti Musa Sehu, Atif Bljuta, Redzep Krasnici i Bedri Djinaj. Glavna tacka denvnog reda ovog kongresa Siptara bilo je pripajanje Debra, Struge, Ulicinja, Tuzi, Kosovske Mitrovice, Vucitrna, Podujeva i Novog Pazara sa "majkom zemljom". Takav zahtev je i poslat Hitleru. Potpisao ga je predsednik Bedri Peja. Politicki ciljevi Druge prizrenske lige bili su ujedinjenje svih Siptara, a operativno bili su priprema za diplomatsku i oruzanu borbu sa vojskom od 150.000 Siptara radi stvaranja "Velike Albanije". Takve odluke podrzali su siptarski delegati iz Prizrena, Djakovice, Orahovca, Peci, Istoka, Urosevca, Kosovske Mitrovice, Gostivara, Skoplja i Tirane. Zlostavljanje i progon Srba bili su deo tog plana etnickog ciscenja Kosmeta od hriscana i pravoslavaca.

Da bi realizovala ove svoje zadatke Druga prizrenska liga je formirala Centralni komitet, zatim gradske komitete u kosmetskim gradovima, i Opstu komandu omladine za odbranu Kosmeta. Vojne formacije bile su siptarska zandarmerija, Kosovski puk, i SS divizija "Skenderbeg", u kojoj je bilo angazovano vise od 11.000 Albanaca. U hronici terora kosmetskih Albanaca ostali su zapisi zlocina u okolini Peci, masakra u selu Novi Maris, zuluma u babuskoj opstini, prinudnog iseljavanja u Urosevcu, stradanja u Velikoj Hoci, otimacini zemlje u selu Svalije, internacija iz Prizrena i Grbole, ubistava u selima Lepusnik i Vitomircima. Samo u djakovackom srezu ubijeno je dve stotine Srba, a u Albaniju, u fasisticke logore je odvedeno pet hiljada Srba i Jevreja.

Posle rata, rukovodece jezgro organizacije, Mitat Vranica, Ismet Berisa, Deva Dzafer, emigriralo je 1962. na Zapad i uz pomoc americke obavestajne sluzbe formiralo. Tamo su formirali "Trecu prizrensku ligu" sa centralom u Njujorku i ograncima sastava u Cikagu, Bruklinu, Milvoki i Standfordu, i u Kanadi, kao i Nemackoj, Belgiji, Francuskoj, Italiji i Turskoj, gde je rukovodilac bio Hasan Trpeza.

Krajem 1943. godine u Djakovici je osnovan "Nacionalno-demokratski komitet" kao ilegalno i prosaveznicko krilo "Druge prizrenske lige", takodje, na platformi iredentizma, koji se kasnije pojavljuje kao "Nacionalno-demokratska organizacija". Kao njeni najaktivniji clanovi figurirali su Halim Orana, profesor iz Gnjilana; Husni Rudi, bivsi kapetan JA, iz Djakovice sa stanom u Prizrenu; Azem Morani i Hasan Biljali, ucitelji iz Skoplja i Medzit Afuz, berberin, takodje iz Skoplja, kao prvi privremeni predsednik ovog komiteta.

Na podrucju Makedonije bili su formirani komiteti u Skoplju i Tetovu, zatim u Kicevu, Debru, Struzi, Giorce Petrovu i komitet u selu Morane. Clan tetovskog komiteta bio je i Mehmet Busi, bivsi kapetan JA. On je za centralni komitet u Skoplju pisao uputstvo za formiranje ceta koje bi vrsile diverziju. Komitete su sacinjavali pretezno ucitelji. Na podrucju tadasnjeg tetovskog sreza bili su zahvaceni gotovo svi ucitelji albanske narodnosti. Orijentacija im je bila da se u iredentu uvuce sto vise mladih intelektualaca i ljudi koji nisu kompromitovani, da se aktivisti organizacije iz redova omladine infiltriraju u omladinske organizacije i svojom aktivnoscu dodju do rukovodecih mesta odakle bi mogli uspesnije delovati i vrsiti uticaj na omladinu. U Skoplju su formirali i fiskulturno drustvo "Ljuboten" cija su gostovanja nameravali koristiti za putovanja u cilju odrzavanja veze sa mesnim, gradskim i sreskim komitetima. U cilju uspesnijeg prodora i omasovljavanja organizacije insistiralo se na prosvecivanju i nacionalnom osvescivanju albanske narodnosti.

Centralni komitet je, preko nekih svojih clanova, imao vezu sa engleskim i turskim konzulatom u Skoplju. Halim Orana je bio povezan sa engleskim konzulom Butrom Georgeom od koga je trazio radio-stanicu sa siframa radi odrzavanja veze sa odmetnickim balistickim formacijama na Kosovu. Od njega su trazili i misljenje da li da se odmetnicke bande sa Kosova i iz Makedonije, pre zime, prebacuju u Grcku. Vezu sa turskim konzulatom odrzavali su Hasan Biljal i Medzid Aki Afus. Utvrdjeno je da je turski konzulat nekim balistima - ilegalcima izdavao lazne pasose sa kojima su odlazili iz zemlje.

Sa engleskim i turskim konzulatima u Skoplju bio je povezan i Ibrahim Ljutvija, bivsi okruzni nacelnik u Titove Mitrovici, poznati ratni zlocinac koji je, opkoljen u bazi, januara 1950. godine izvrsio samoubstvo.

Ovako stvaranim uslovima za etnicku i teritorijalnu Albaniju pokusala je, na izvestan nacin, tvrdi dr Borozan, pribaviti legitimitet i Bujanska konferencija, odrzana 31. decembar 1943 - 1. i 2. januar 1944, stavom u Rezoluciji konferencije Narodnooslobodilackog odbora za Kosovo i Metohiju: "Kosovo i Metohija je kraj koji je naseljen najvecim delom siptarskim narodom, a koji kao uvek, tako i danas, zeli da se ujedini sa Scipnijom." Interesantno je naglasiti da je nova komunisticka vlast, bez obzira na antisrpski karakter ovih manifestacija dozvolila da PK SK Kosmeta slavi i Drugu prizrensku ligu i Bujansku konferenciju kao znacajan istorijski skup albanskog naroda u Jugoslaviji.

U samoj Albaniji borbe za oslobodjenje su trajale do 29. novembra 1944. kada su zajedno sa jugoslovenskim partizanima Albanci oslobodili Skadar. Titovi oficiri su boravili u Tirani da pomognu Enveru Hodzi da formira armijsku organizaciju i vojsku, da organizuje unutrasnje poslove i tajni policiju, dok su na Kosmetu siptarski nacionalisti vodili svoj albanski rat.

To siptarsko vojno oslobadjanje Kosmeta od Srba i Jevreja, koje se svodilo na zlocine protiv hriscana, trajalo je sve do februara 1945. godine. U medjuvremenu, do aprila 1944. godine zbog surove vladavine Nemaca i Siptara sa Kosmeta se iselilo 40.000 Srba, a iz Sandzaka i dela Makedonije jos 32.000.

Kada su partizanske jedinice usle na Kosmet, siptarska vojska se povukla u ilegalu. Formirana su cetiri tajna staba na Kosovu i Metohiji i u Makedoniji, iz kojih je komandovano sa oko trideset hiljada siptarskih odmetnika, koje je nova vlast nazivala balisti. Borbe sa balistima specijalne jedinice KNOJ vodile su krajem 1944. oko Junika, Drenice, Podujeva, Kosovske Mitrovice i Vucitrna. Vodje balista bili su Sacir Curi, Saban Poluza, Mehmed Gradica i Adem Voca, dok je jedinice KNOJ-a od 40.000 vojnika predvodio Savo Drljevic. Glavni pregovarac sa balistima bio je Fadilj Hodza, tada pukovnik i komandant Operativnog staba NOV za Kosmet. Adem Voca sa dve hiljade balista imao je stab u selu Peomi, gde je otkriven februara 1945. i ubijen. Saban Poluza, koji je vodio oko 4.000 balista je poginuo krajem marta 1945. godine u bitkama na planini Cicevica. Da bi kontrolisana stanje na Kosmetu nova vlast i Vrhovni stab NOVJ su jos 8. februara 1945. godine uveli vojnu upravu, na cijem celu je bio pukovnik Savo Drljevic.

Likvidacijom ilegalnih balistickih stabova i baza 1945. godine nije ugasen siptarski nacionalisticki plamen, koji je nastavio da tinja u tajnim politickim i diverzantskim organizacijama na Kosmetu. Njihovi glavni politicki i obavestajni mentori bili su nova komunisticka drzava Albanija i njena politicka policija Sigurimi, ali i dojucerasnji saveznici i novi antikomunisti Italija, Velika Britanija, Nemacka i njihove tajne sluzbe. Bile su to godine kada se u Beogradu i Tirani razmisljelo o jugoslovensko-albanskom bratstvu. Titu nije padalo na pamet da pokloni Kosovo Enveru Hodzi, jer je hteo da Albaniju pripoji Jugoslaviji.

U vreme kada su se Josip Broz Tito i Enver Hodza dogovarali oko stvaranja Balkanske federacije i ujedinjavanja naroda u komunistickim zemljama, u Albaniji i na Kosmetu, balisti, nacionalisti i agenti iz Tirane su nastavljali sa svojim etnickim obracunima. Dvanaestog marta 1945. godine Sigurimi je organizovala atentat na Miladina Popovica, tadasnjeg sekretara Oblasnog komiteta KPJ za Kosmet. Njega je u pristinskoj kancelariji ubio Haki Taha, agent Sigurimija, kod koga je prilikom hapsenja nadjena albanska zastava na kojoj je pisalo: "Slobodno Kosovo u zajednici sa Albanijom!"

To je bio znak da siptarski nacionalisti u novoj Jugoslaviji nisu napustili svoju ideju o ujedinjenju svih Albanaca. Dojucerasnje bande siptarskih odmetnika, koje su se povukle u ilegalu, trebalo je povezati i pretvoriti u politickog protivnika Srbima, Jugoslaviji i KPJ. Taj zadatak dobio je iz Tirane britanski i albanski agent Imer Berisa, inace, profesor po zanimanju. On je u Prizrenu tokom 1945. godine formirao "Nacionalno-demokratsku siptarsku organizaciju", koja je imala svoj Centralni komitet i svoju "Nacionalno-demokratsko siptarsku vojsku". Na celo Centralnog komiteta ove organizacije postavljen je Halim Spahiju, predsednik Sreskog narodnooslobodilackog odbora u Prizrenu i italijanski spijun, rodjen 1897. u Albaniji. Prvi zamenik mu je bio Tahir Deda, prizrenski sluzbenik rodjen 1910. godine. A clanovi ovog visokog siptarskog ilegalnog tela su bili Sefedin Ahmet, sarac, trgovac Ibrahim Fehim, sluzbenik Rustem Hasan, hodza Balija malic, Redzep Abdulah, cinovnik, pa ucitelj Ruzdi Kabasi, stolar Djemilj Fljuku, Abdulah Hajrulah, pekar i kafedzija Abdulah Hamza. Spahijina glavna veza u Alabniji bio je Hasan Rejma, britanski spijun, koji je finansirao formiranje ogranaka Nacionalnog komiteta u Orahovcu, Pristini, Podujevu, Urosevcu i Suvoj Reci.

Prvi zadatak "Nacionalo-demokratske siptarske organizacije", koja je tri puta gasena od strane Ozne i Udbe tokom 1945. i 1946. godine, i tri puta osnivana, bila je "borba protiv Jugoslavije". Drugi Centralni komitet, koji je osnovao profesor Imer Berisa vodio je u Peci katolicki fratar Bernad Lupu. Pored njega clanovi su bili i Hajdar Planoa, inzinjer, italijanski agent Kolj Parubi i Enver Sudi. A u ogranku ovog komiteta Laure Smani iz Prizrena bili su, na primer, ucenice gimnazije Nesibe Zuri, Lucija Basota, krojacice Djulijana Mateja i Roza Mjeda, kao i domacice Mana Suti, Cicilija krasnici i Mrika Djoaka. U ogranku Marije Slaku, koja je bila sekretarica nemackog spijuna Dzafera Deve, nalazili su se, na primer, prizrenski cinovnici Marselj Vucaj, Jak Krasnici, Seb Mateja, ucitelj Jak Sahini, radnica Gita Mjedi i pekar Seba Kolic.

Da bi pospesili rad ovih tajnih komiteta engleski oficiri i agenti Imer Berisa i Muharem Barjaktari su tokom 1945. i 1946. godine u vise navrata ilegalno iz Albanije dolazili u Prizren i Pec. U dva navrata su u Prizrenu i Orahovcu drzali i tajne konferencije ovih komiteta, na kojima su utvrdjivani precizni metori borbe protiv Jugoslavije. I to putem ubacivanja svojih ljudi u organe vlasti na Kosmetu, prikupljanjem poverljivih politickih i vojnih informacija, prikupljanjem oruzja i sredstava za finansiranje rada Centralnog komiteta i njegovih ogranaka.

Zeleci da se osamostali, ali i da izbegne naloge iz Londona da cini diverzije po samoj Albaniji, profesor Imer Berisa je u leto 1946. formirao novu organizaciju "Besa kombetare", kako bi za sebe vezao nove balisticke ilegalne grupe iz Makedonije i sa Kosmeta. To mu je i uspelo, pa je tokom jeseni formirao nekoliko filijala "Besa kombetare" u Kacaniku, Salji, Marevcima, Rugovi, Orahovcu, Drenici i Djakovici. Njihovi celnici su bili Din Hidze, Suk Marevcija, Ahmet Seljancija, Zuk Adzije, Dem Ali Posari, Osman Bunjak, Uk Sadik i Ajet Gurguri. Krajem jula 1946. godine u sumama Lipovice odrzan je i prvi kongres "Besa kombetare", na kome je Imer Berisa i zvanicno izabran za predsednika. Tada je doneta odluka o novim teroristickim akcijama na Kosmetu i u Albaniji, ali je Udba uspela da otkrije sediste ovog skupa i likvidira Imera Berisu.

Njegovi saradnici su se potom razbezali, pokusavajuci da prebegnu u Grcku ili Albaniju, dok je Osman Bunjak formirao Iber diviziju sa 500 odmetnika za borbu sa jednicama JA. Svi balisti likvidirani su do kraja 1947. godine, bilo u borbama, bilo posle sudjenja, izricaja i izvrsenja smrtnih kazni.

Mir na Kosmetu vladao je jedva godinu dana. Izbijanjem Rezolucije Informbiroa u leto 1948. godine, te zvanicne politicke svadje izmedju Staljina i Tita, zbog koje se Enver Hodza priklonio Moskvi, a okrenuo ledja Beogradu, otpoceo je diverzantsko-spijunski rat Albanije prema Srbiji i Jugoslaviji. Kao vrli sledbenik Staljinovih metoda, posle izbijanja Rezolucije IB, albanski predsednik Enver Hodza se izvukao ispod "Titovog sinjela" i odlucio da sa SSSR-om i tajnom sluzbom KGB realizuje parolu: "Albanstvo je jedina religija Albanaca".

Tada je "briga" za Siptare u Jugoslaviji postala osnovni spoljnopoliticki cilj zvanicne Tirane i put ka stvaranju uslova za redefinisanjem albanskih granica. I ovog puta nasiljem, koje je organizovala i sprovodila tajna sluzba Sigurimi. Ne treba, medjutim, zaboraviti, da je Sigurimi osnovala Jugoslavija sa svojim kadrovima.

Copyright © 2000 Marko Lopusina